Klesarski zanat u Beloj Vodi

Klesarski zanat u Beloj Vodi je tradicionalni način obrade kamena belovodskog peščara čije izvorište su majdani u zaleđu sela. Kamen je sedimentnog porekla i javlja se u čak 25 toplih valera[1] bele, žute i crvene boje,[2] što ga čini poželjnim i za izradu mozaika.[3] Podaci iz 1997. godine govore da je na prostoru Bele Vode izmereno oko 400 starih i novih površinskih majdanskih kopova.[4]

Klesarski zanat u Beloj Vodi
Ornament, Manastir Ljubostinja.jpg
Rozeta od belovodskog peščara, manastir Ljubostinja
Nematerijalno kulturno nasleđe
RegionBela Voda (Kruševac)
ZajednicaKlesari iz Bele Vode
PredlagačMesna zajednica Bela Voda
Datum upisa18.06.2012
Veb sajthttp://nkns.rs/cyr
Ukrasi oko prozora, manastir Ljubostinja
Detalji fasade crkve Lazarice
Ukrasni detalji na fasadi, manastir Kalenić

Klesarski zanat u Beloj Vodi vodi poreklo iz perioda srednjeg veka i u kontinuitetu je očuvan sve do danas. Zato je 2012. godine uvršten u Nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasleđa Srbije.[2]

IstorijaUredi

Klesarski zanat u Beloj Vodi vodi poreklo iz perioda srednjeg veka i u kontinuitetu je, tokom oko 600 godina,[3] očuvan sve do danas. Belovodski kamen korišten je za zidanje i izradu ukrasnih elemenata (rozete, portali, okviri prozora, arkade, venci i drugi ukrasi) na crkvama moravske škole, zatim za nadgrobne spomenike, a kasnije i na brojnim česmama u Kruševcu i Velikoj česmi u Beloj Vodi (sazidana 1847. godine).[2]

U 19. i 20. veku belovodski kamen korišten je za izradu mostova, vijadukata. U periodu posle Prvog svetskog rata francuska firma Batinjol koristila je ovaj kamen za izgradnju mnogih značajnih objekata u Beogradu. Ministarstvo trgovine Kraljevine Srba Hrvata i Slovenaca je u periodu od 1920. do 1924. godine organizovalo školu klesarstva u Beloj Vodi - Moravsku spomenarsku školu i tamo slalo najbolje stručnjake da obučavaju klesare. Zahvaljujući ovome klesarski zanat se u ovom selu toliko omasovio da je 1930. godine osnovana Kamenorezačka zadruga. Moravska spomenarska škola je bila dominantna u centralnoj Srbiji sve do 60-ih godina 20. veka.[2]

Krajem 20. veka klesarski zanat u Beloj Vodi počeo je da zamire.[3] Do prekida masovne eksploatacije kamena je došlo u trenutku kada su mnoge stvari prestale da se rade ručno.[4] Zato je u Kruševcu 2015. godine, u Politehničkoj školi "Milutin Milanković", otvoreno novo kombinovano odeljenje - klesari i drvorezbari, koje će pokušati da nastavi tradiciju umetničkog oblikovanja belog peščara.[1]

Klesarski zanat u Beloj Vodi danasUredi

Od 1975. godine U Beloj Vodi održava se tradicionalna kulturna manifestacija „Belovodska rozeta”.[3] Ova manifestacija se održava svake godine sredinom jula meseca u Parku skulptura u beloj Vodi. Počev od 1988. godine, u znak priznanja za umetnički, kulturni i naučni doprinos srpskoj kulturi, zaslužnim pojedincima dodeljuje kamena rozeta. Prvi dobitnik kamene rozete bila je Desanka Maksimović, a zatim Matija Bećković, Emir Kusturica i drugi.[5] Godine 1995. u Beloj Vodi počela je sa radom i Vajarska kolonija "Belovodski peščar", a 2000. i Mozaičarska kolonija "Mladen Srbinović".[4]

Park skulptura nalazi se u amfiteatru koji je izgrađen je 1987. godine, prema projektu čuvenog kruševačkog arhitekte Predraga Vertovšeka. Amfiteatar je tokom Vajarske kolonije „Belovodski peščar“ 2001. godine uobličen vajarskim detaljima.[5]

Godine 2009. u Beloj Vodi otvoren je Muzej klesarstva i vajarstva. U Muzeju se pored velikog broja vajarskih eksponata mogu videti i fotografije rozeta od belovodskog peščara na crkvi Svetog Kneza Lazara u Birmingemu, crkve Svetog Marka u Beogradu, skala prirodnih boja ovog kamena...[5] U Muzeju klesarstva i vajarstva u Beloj Vodi čuvaju se različite srednjovekovne umetnine, spomenja, ali i kamena skulptura sa natpisima na jeziku za koji se pretpostavlja da datira od pre 10.000 - 15.000 godina. Nađena je na brdu Gradište pored Kruševca.[4] Osim umetničkih dela u ovom muzeju se čuvaju i praistorijske alatke, ali i tocila, poklopac za turšiju, sve izrađeno od belovodskog peščara.[3]

Godine 2012. klesarski zanat u Beloj Vodi uvršten je u Nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasleđa Srbije.[2]

Godine 2015. u Politehničkoj školi "Milutin Milanković" u Kruševcu otvoreno je novo kombinovano odeljenje - klesari i drvorezbari koje će pokušati da nastavi tradiciju umetničkog oblikovanja belog peščara čija eksploatacija u Beloj Vodi kraj Kruševca traje šest vekova. Otvaranje ovog odeljenja podržali su, između ostalih i profesor Velimir Karavelić i vajar Zoran Vasiljković.[1]

Majstorstvo belovodskih klesaraUredi

Majstorstvo belovodskih klesara – spomenara ogledalo se u prefinjenosti obrade, slovovezačkoj veštini, arhitektonici, likovnom oblikovanju i ukrašavanju spomenika. Besprekorno poznavanje zanata, specifična obrada koja se temelji na dugoj tradiciji, visoke mogućnosti oblikovanja belovodskog peščara uticali su na veliku potražnju, kako za kamenom tako i za majstorima, radi ukrašavanja brojnih crkava i manastira u zemlji i inostranstvu.[2] Klesarsko umeće nasleđivalo se zajedno sa alatom i to odmah posle niže škole. Zanat se napuštao jedino ako se majstor razboli od silikoze, i to između 30. i 50. godine života.[3]

Značajne građevine građene belovodskim kamenomUredi

 
Zgrada Narodnog muzeja u Beogradu, nekadašnja zgrada Uprave fondova

Od belovodskog kamena sagrađene su mnoge srednjovekovne crkve i manastire Moravske škole: crkva Lazarica i manastiri Kalenić i Ljubostinja, Manasija, Naupara, Veluće.[2]

Posle Prvog svetskog rata srpsko-francuska firma „Batinjol“ otpočela je izgradnju Beograda belovodskim peščarom, pa je tako od 1931. godine belovodski kamen uzidan u Crkvu Svetog Marka, palatu Beograd, zgradu Pošte, Hipotekarne banke, Francuskog kulturnog centra, Most kralja Aleksandra...[2][3]

U novijoj istoriji od belovodskog peščara izgrađene su crkva Svetog cara Lazara u Birmingemu u Engleskoj (1967)[5], crkva posvećena Spaljivanju Moštiju Svetog Save u Krnjevu (1987),[6] Crkva Svetog Jovana Krstitelja u Ratini (2002). Osim toga, od belovodskog kamena rađeni su i ukrasi na Sabornom hramu u Podgorici, ikonostasi u crkvama u Beloj Vodi, Šipovu, Jezeru, časna trpeza i kameni stubovi za crkvu Bogorodice Ljeviške i Svetog Đorđa u Prizrenu, ikonostas za crkvu manastira Lepavina u Hrvatskoj, ikonostas i krst za crkvu manastira Beška, tron i časnu trpezu za crkvu u Andrijevici...[2]

Vidi jošUredi

ReferenceUredi

  1. 1,0 1,1 1,2 Babović, S. (27. 9. 2015). „Belovodski klesari”. Večernje Novosti. Pristupljeno 18. 2. 2019. 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 „Klesarski zanat, Bela Voda”. Nematerijalno kulturno nasleđe Srbije. Ministarstvo kulture i informisanja RS i Etnografski muzej u Beogradu. Arhivirano iz originala na datum 19. 2. 2019. Pristupljeno 18. 2. 2019. 
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Babović, S. (21. 7. 2012). „Srpski kamen uzidan u Belu kuću?”. Večernje Novosti. Pristupljeno 18. 2. 2019. 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Babović, S. (15. 7. 2015). „Kamen klešu za Handkea”. Večernje Novosti. Pristupljeno 18. 2. 2019. 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 „Bela Voda”. Zvanična prezentacija. Turistička organizacija grada Kruševca. Arhivirano iz originala na datum 07. 02. 2019. Pristupljeno 18. 2. 2019. 
  6. ^ autor:, Nesko. „Crkva posvećena Spaljivanju Moštiju Sv. Save u selu Krnjevu”. OrthPhoto. Pristupljeno 18. 2. 2019. 

Spoljašnje vezeUredi