Ilirizam — разлика између измена

м
razne izmene; козметичке измене
(Мењам датотеку Vlaho_Bukovac,_Hrvatski_preporod_(svecani_zastor_Hrvatskog_narodnog_kazalista_u_Zagrebu).jpg другом датотеком [[:c:File:Vlaho_Bukovac,_Ilirski_preporod_(svecani_zastor_Hrvatskog_narodnog_kazalista_u_Zagrebu).jpg|Vlaho_Bukovac,_Ilirski_prepo)
м (razne izmene; козметичке измене)
 
[[Датотека:Vlaho Bukovac, Ilirski preporod (svecani zastor Hrvatskog narodnog kazalista u Zagrebu).jpg|мини|300п|uprightусправно|[[Vlaho Bukovac]]:<br />'''Slavlje narodne lirike i dramatike''']]
 
'''Ilirizam''' ili '''Ilirski pokret''' je naziv za [[književnost|književni]], kulturni i društvenopolitički pokret u [[Hrvatska|Hrvatskoj]] i [[Slavonija|Slavoniji]] u drugoj polovini tridesetih i četrdesetim godinama 19. veka. Koristi se i za označavanje književnoistorijskog razdoblja u Hrvatskoj i Slavoniji od 1835. do 1850. godine.
 
Naziv je istorijski i izveden od imena starosedelaca [[Balkansko poluostrvo|Balkana]] – [[Iliri|Ilira]]. U doba formiranja modernih nacija, ilirsko ime je izabrano kao zamena za pojam '''jugoslovenstvo''', i time se izbeglo nametanje postojećih [[etnonim]]a, a u ime sloge i nacionalne tolerancije.
 
== Društveno-istorijske prilike ==
Političku vlast u Hrvatskoj je imalo plemstvo sa visokim sveštenstvom. Hrvatska je bila feudalna zemlja sve do 1848. godine, sa najvećim delom seljaštva u feudalnoj zavisnosti. Službeni jezik je bio latinski. Njime je plemstvo govorilo i pisalo. Građanstvo je govorilo većinom nemački.
 
Posle smrti [[Jozef II|Jozefa II]], mađarska vladajuća klasa zahtevala je da se na celom teritoriju [[Kraljevina Ugarska (1000—1918)|Ugarske]], u koju je spadala i Hrvatska, kao službeni uvede mađarski umesto latinskog. Pored toga, Mađari su zahtevali da se mađarski jezik uvede kao nastavni u škole. Hrvatskoj je pretila mađarizacija. Godine 1790. Hrvatski sabor donosi odluku o uvođenju mađarskog jezika u hrvatske škole kao neobaveznog predmeta. Bio je to početak sve očitije mađarizacije. Godine 1805. odlukom Sabora u Požunu mađarski jezik postaje službeni jezik, a 1827. on postaje obaveznim nastavnim predmetom.
 
Hrvatsko plemstvo je branilo latinski jezik kao službeni, braneći time svoje društvene položaje. No početkom tridesetih godina pojedina reprezentativna tela u Hrvatskoj, pa i Hrvatski sabor, bila su spremna da prihvate mađarske planove.
 
U takvim društveno-istorijskim okolnostima u drugoj polovini tridesetih i četrdesetim godinama 19. veka javlja se kulturno-književni i političko-socijalni pokret pod imenom ilirizam. Kao početak uzima se [[1818]]. godina kada se pojavio oglas za osnivanje lista "[[Oglasnik ilirski]]".<ref>Vladimir Ćorović: "Portreti iz novije srpske istorije", Beograd 1990. godine</ref>
== Nastanak i razvoj ilirizma ==
 
Pod pritiskom Ugarske i mađarizacije tridesetih godina 19. veka kod Hrvata <ref>Antun Barac, Jugoslavenska književnost, Matica hrvatska, Zagreb. (1959). стр. 131–132.</ref> se javlja književni, kulturni i društveno-politički pokret koji se naziva ilirizam, ilirski pokret, i hrvatski narodni preporod. Glavni nosilac pokreta je borbeno građanstvo, klasa koja se formirala unutar feudalne Austrije krajem 18. i prvom polovinom 19. veka u Hrvatskoj.
 
Glavne vođe su bili [[Ljudevit Gaj]] i grof [[Janko Drašković]]. Gaj je okupio oko sebe mlade i obrazovane ljude. Bili su uglavnom dvadesetogodišnjaci – [[Stanko Vraz]], Dimitrija Demeter, [[Ivan Mažuranić]], Ljudevit Vukotinović, Dragutin Rakovac, Antun Nemčić, Fran Kurelac, Pavao Štos, Ivan Derkos, Josip Kundek, Antun Vakanović, Antun Mihanović; nešto stariji je bio Antun Mažuranić. Ilirci su imali minimalistički i maksimalistički program; prvo – odbranu nacionalne nezavisnosti i očuvanje državne celokupnosti, a zatim – oslobođenje i ujedinjenje sa ostalim Slovenima; najpre na Balkanu, a zatim, na širem slovenskom planu (s tom je svrhom Gaj putovao u Rusiju 1840). Taj je program sprovođen pod štitom kulturno-prosvetiteljske akcije čije se najintenzivnije trajanje može staviti u period između 1835. i 1848. godine. Pokret se razvio u užoj Hrvatskoj. Srbi i Slovenci su ostali po strani. Ilircima su pored ideja francuske revolucije, i ideje o sveslovenstvu, uzori bili Dositej i Vuk. Pokret je zvanično zabranjen 1843. godine.
 
Predstavnici ilirizma su se u svom radu ugledali na starije hrvatske pisce koji su pisali o slovenstvu, jugoslovenstvu ili hrvatstvu. Pored toga, naročito su tadašnji češki kulturni radnici Josef [[Pavel Šafarik]] i Jan Kolar bili uzor ilircima. Predstavnici ilirizma su prihvatili ideju [[Jan Kolar|Jana Kolara]], češkog književnika, o slovenskoj uzajamnosti. Prema tom učenju svi su [[Sloveni]] jedan narod, s četiri narečja – ruskim, češkim, poljskim i ilirskim. Kolar je Ilirima označavao južne Slovene. Dakle, hrvatski ilirci su hteli da uvedu jedno ime za sve južne Slovene – ilirsko, verujući, pogrešno, da su svi oni potomci starih Ilira. To su nameravali da ostvare u prvom redu pomoću književnosti. Ilirci su se zalagali da se svi južni Sloveni ujedine u jednom književnom jeziku, štokavskom narečju, na kome su pisali pisci Dubrovnika, na kome su ispevane najlepše narodne pesme, za koje se tada borio [[Vuk Stefanović Karadžić]]. Zalagali su se da svi južni Sloveni na zajedničkom književnom jeziku i pravopisu stvore jedinstvenu književnost, uz jedinstven narodni osećaj.
 
Pored književnog, ilirizam je imao i društveno i političko obeležje. Njegovi predstavnici su bili nefeudalci i odbacivali su latinski jezik, jezik povlaštenih klasa, a primat davali dotad prezrenom narodnom jeziku. Na političkom planu pokret je predstavljao protivtežu mađarskim nastojanjima za prevlašću. Nastojali su da svojim radom i delovanjem unesu u hrvatski narod veru u njegovu veličinu kao dela jugoslovenstva i slovenstva. Videći dotrajalost feudalnog uređenja uz pokret su pristajali i neki od plemića.
== Književnost narodnog preporoda ==
 
Pored ilirizma za označavanje književnoistorijskog razdoblja koristi se i opisni naziv '''narodni preporod'''.<ref name=autogenerated1 /> Književnost tog razdoblja odlikovala se izrazito nacionalnom funkcijom. Književnost je bila u funkciji konstituisanja moderne hrvatske nacije. Pokret je uspeo okupiti veći deo hrvatske inteligencije, i pozivajući se na književnu tradiciju Dubrovnika i Dalmacije, usmenu književnost na štokavskom, prihvatio '''štokavsko narečje''' za osnovu hrvatskog jezičkog standarda.
 
Pokretač ilirizma bio je [[Ljudevit Gaj]], književnik, političar (zastupnik u Hrvatskom Saboru), vođa hrvatskog narodnog preporoda. Gaj je pokrenuo izlaženje lista "Novine ilirske" s nedeljnim književnim prilogom "Danica horvatska, slavonska i dalmatinska" (od 1836. godine "Danica ilirska"). Godine 1835, tačnije 5. decembra te godine, objavio je proglas o napuštanju kajkavskog jezika i starog pravopisa i o prihvatanju štokavštine i novog pravopisa. U skladu s tim i njegov list je štampan novim pravopisom i štokavskim narečjem.
 
Ilirci su širili poznavanje stare književnosti Dubrovnika i Dalmacije, u skladu sa romantičarskim nazorima ukazivali su na lepotu srpskih narodnih pesama; isticali su kao primer književnike tadašnjih najrazvijenih slovenskih književnosti, ruske i poljske, [[Puškin]]a i Mickjeviča.
 
Razvijajući se u vremenu izrazitih društveno-političkih suprotnosti, književnost ilirizma imala je izrazito borbeni karakter. Ona je htela da bude umetnički izraz onih klasa koje su činile većinu naroda (seljaštvo, deo malograđanstva, plemstvo bez imetka), a koje su bile bez vlasti i siromašne. Odatle je ta književnost bila borbena i tendenciozna. Otuda je u njoj najvažnija književna vrsta bila lirika, patriotska i ljubavna, a tek iza toga drama i novela. Književnici ilirizma su svoj književnički poziv shvatili kao narodni i politički zadatak. Otuda je ta književnost ostala izvan glavnog toka romantičarskih stilskih kompleksa zapadnoevropske književnosti. Iako se razvijala u doba romantizma u njoj nije primarno izražavanje lirskog subjekta, izražavanje individualnosti, sentimentalnosti i misticizma karakterističnih za italijansku, francusku, nemačku književnost.
 
Najznačajniji književnici ilirizma su [[Ivan Mažuranić]], [[Stanko Vraz]] i [[Petar Preradović]]. Pored njih ističu s i [[Dimitrije Demeter]], [[Antun Nemčić]], [[Ante Kuzmanić]], [[Andrija Torkvat Brlić]], [[Vjekoslav Babukić]]...
Pojedini srpski intelektualci su smatrali da je Ljudevit Gaj samo prisvojio standard srpskog jezika koji je ustanovio [[Vuk Stefanović Karadžić|Vuk Karadžić]], radi postizanja političkih ciljeva ujedinjenja svih južnoslovenskih katolika oko [[Zagreb]]a.
 
I pojedine tvrdnje Ljudevita Gaja idu tome u prilog:
 
{{citat|Kako da se prepiremo što je kod Srbljah narodno, što li nije, kod Srbljah, u kojih od oltara do čobana ništa biti ne može što ne bi narodno bilo: kod Srbljah, od kojih mi jezik u svojoj mudrosti i u svom bogatstvu, i običaje u svojoj izvrsnosti i svojoj čistoći učiti moramo ako hoćemo da ilirski život obnovimo: kod Srbljah koji su u svetinji svoga srpstva onaj narodni duh i ono rodoljubstvo uzdržali, koji smo i mi u novije doba, radi sloge, pod prostranim imenom ilirstva novim životom uskrsnuli: kod Srbljah, koji su nama od starine sve sačuvali, a kojim mi malo ali sasvim ništa glede samoga narodnoga dati nemožemo?}}<ref>„Danica Ilirska“, br. 31, [[1846]].</ref>
* Antun Barac, Hrvatska književnost, I – Književnost ilirizma, JAZU, Zagreb, 1954.
* Milorad Živančević – Ivo Frangeš; Povijest hrvatske književnosti, knj. 4 – Ilirizam i realizam, Liber-Mladost, Zagreb, 1978.
* {{Cite book| ref=harv|last=Михајловић|first=Јевстатије|authorlink=Јевстатије Михајловић|title=Іллѵри и Србльи или Прегледъ народности старосѣдіоца Іллѵрика и имена, писмена и начина писаня данашньи Србаля|year=1843|location=Нови Сад|url=https://books.google.com/books?id=sKddAAAAcAAJ}}
* {{Cite journal|ref=harv|last=Суботић|first=Јован|authorlink=Јован Суботић|title=Неке мысли о союзу кньижевном Славена на югу и тога союза имену|journal=Новый Сербскіи Лѣтописъ|year=1839|volume=13|issue=48|url=https://books.google.com/books?id=GmplAAAAcAAJ|pages=93-12493–124}}
 
== Reference ==
 
{{DEFAULTSORT:Илиризам}}
 
[[Категорија:Илирски покрет|*]]
[[Категорија:Хрватска књижевност]]
1.572.075

измена