Pomeni Srba na antičkim itinerarima

Pomeni Srba na antičkim itinerarima javljaju se vrlo rano, još u delima nekih od poznatijih kartografa iz perioda 1. do 4. veka, što se ne uklapa sa najranijim pomenom Srba na Balkanskom poluostrvu i njihovom navodnom doseljavanju na prostore oko Dunava u 6. veku.[1] Naime antički kartografi su nas u svojim radovima ostavljajući podatke o rasprostiranju Srba širom kako Balkanskog poluostrva, tako i drugih prostora, doveli u nedoumicu o ispravnosti stava o poznatom naseljavanju Srba, koje se možda odigrako mnogo vekova pre 6. veka.[2][1]

Opšta razmatranjaУреди

Rimska Država ostavila je za novo, rađajućim civilizacijama čitav niz tekovina od tradicije, jezika, umetnosti, nauke, javne uprave i javnog reda… ali i ideju o poreklu i nastanku pojedinih država i naroda.[1]

Prema navodima Konstantina Jirečekaetnonim Sloven sreće se na prostorima Balkanskog poluostrva tek u 6. veku,[3] i naglašava za ime Sloven da: „to ime, za taj narod, nije bilo u upotrebi pre 6.veka. A do 6.veka pod tim imenom (Sloveni) kod suseda na zapadu i na jugu svuda je poznato.”[3]

Imajući ovo u vidu, istoričar Nebojša Ozimić, postavlja svojim kolegama ova pitanja, „Koga onda antički pisci, a sa njima i kartografi, identifikuju na prostoru Balkana? Koji su to narodi koje će generalno kasnije prozvati Slovenima? ”[1]

Jireček na ova pitanja daje delimično odgovor tvrdeći da su: „Sloveni ranije bili poznati kao Venedi, Vindi, Anti i Skiti”.[4] dok ih Plinije Stariji poistovećuje se Srbima. Klaudije Ptolomej pod Vendima podrazumeva Slovene, koje beleži uz obale Baltičkog mora. Južnije od njih, Venda, živeli su Tacitovi Litavci. Za Germane je uobičajeno da Slovene nazivaju Vendi, Vindi, a Herodot Venete smatra ilirskim plemenom.1 Polibije piše: Oblast uz Adriju naselilo je drugo, veoma staro pleme. Zovu se Veneti i po običajima i odeći malo se razlikuju od Kelta, ali govore drugim jezikom.[5] Mavro Orbini navodi da se „iz Skandinavije, oko 1460. pre n. e., Sloveni iseljavaju i šire po beskrajnoj Sarmatiji, pojavljujući se pod različitim imenima – Venedi, Sloveni, Anti, Verli (Eruli), Alani (Masageti), Hiri, Skiri, Sirbi.” dok na Balkanskom poluostrvu među Slovene, u svom delu jasno identifikuje i isključivo kao Srbe, ubraja i Ilire, Tračane, Spore, Rosolane, Rašane.[6] U istom delu Orbini identifikuje kao Srbe Enete, Tračane, Skite, Dardance, Vende, Ante i Spore.[7]

Starosedelačka teorija ili Dunavsko-panonska teorija se ne bavi poreklom srpskog imena, već poreklom Srba u antropološkom i genetskom smislu. Osnovu ove teorije čini ideja da su Srbi starosedeoci na Balkanskom poluostrvu, odnosno da su oni direktni naslednici kulture Lepenskog Vira, pa potom Vinčanske kulture i drugih kultura dunavsko-panonske nizije, sve do današnjih dana. Takođe se tvrdi se da su Srbi tokom svoje istorije, u više navrata, iz različitih razloga, u većem broju napuštali Balkansko poluostrvo i kretali u seobe i osvajanja. Deo Srba je ostajao na Balkanu. Na kraju seoba ili pohoda ponovo bi se vraćali na Balkanske prostore.[2]

Naučnici koji su već pet godina okupljeni oko „Srpskog DNK projekta" i traže odgovor o poreklu Srba, došli su do saznanja da više od polovine Srba nosi gene svojstvene slovenskim narodima. Međutim utvrđeno je i da petina ima gene predslovenskih stanovnika Balkana, dok genetski zapis ostalih ukazuje na genski kod različitih osvajača - Kelta, Gota i Normana.[8]

Herodot u svojoj V knjizi (Terpsihora), preuzimajući neka njemu ponuđena obaveštenja, piše o Srbima, navodeći ih ovoga puta pod nekim drugim imenom, jer kaže da su iznad Istra (Dunava, iznad njegovih Tračana), živeli Sigini; za koje kaže: - a koji se odevaju kao Međani.[9]

Toponimi Plinija StarijegУреди

Plinije Stariji (1. vek n. e.) sačuvao je mnoge toponime vezane za Srbe i njihova naselja. U njima on na Balkanskom poluostrvu pronalazi ova mesta;

  • Serbinum (Serbbinum) u Panoniji,
  • Vendum (Vendum) na gornjoj Dravi
  • Serretes (Serretes) i Oserriates (Oserriates) na Savi.[1]

Tomo Maretić povodom Plinijevih Veneta oko Visle kaže da je, sasvim sigurno da Plinijevi Venedi znače samo jedan ogranak slavenskog naroda.[10]

Pored lokalizacije Veneta oko Loare u Galiji, jasno je da o Venetima u Gornjem Jadranu – uključujući provinciju Venetia sa glavnim gradom Venecijom predstavlja srpsku naseobinu.[1]

Tacit beleži u delu Germanija: ne znam pouzdano da li da Peukine, Venede, i Fine ubrojim u Germane ili Sarmate.[11]}} Plinije je međutim, pored mesta Serbinos u Panoniji dokumentovao slične toponime u Zakavkazju (Servii) kao i Mesopotamiji.[12]

Plinije je ostavio i saznanje o postojanju srpskog grada na Krimu (Sarbacon) kao i o naselju Serberion – koje se nalazilo na ušću Dona u Azovsko more.[13]

Saznanja Plinija i Ptolomeja, mnogo godina kasnije korišćena su pri izradi Ortelijusove karte Panonije i Ilirika iz 1590. godine.[1]

Pomponije Mela o geografskom položaju SrbaУреди

 
Prikaz Evrope na karti Pomponija Mela

Jedan vek pre Aleksandrinca Klaudija Ptolomeja, dragocene podatke o geografskom položaju Srba u prikavkaskom basenu ostavio je za sobom Pomponije Mela, rimski geograf, koji je 43. godine n. e. napisao delo u tri knjige pod nazivom „Opis zemlje”.[1] U njemu postoje saznanja daleko starija od samog Mele, računajući i ona u kojima, na istočnom crnomorskom primorju navode, pored ostalih plemena i pleme Serr, (koji se ovim imenom na mnogo mesta označavaju upravo Srbi). Pomponije Mela pominje i naselje Serbinos/ Servinos u Panoniji.[14]

Aleksandrinac Klaudije Ptolomej (koji je živeo sto godina posle Plinija Starijeg), u delu „Geografija”, na području Zakavkazja, ali i Podunavlja, beleži Srbe kao: Serboji - Sirboji. navodeći da kod reke Ister (Dunav) postoji (u njegovo vreme) grad Serbinos (mogao bi biti današnja Gradiška u Posavini ili mađarski Pečuj). Prema ovom navodu, uz Srbe su živeli Orineje i Vale, na širem prostoru između Keraunijskog gorja i reke Ra. U pitanju su Keraunijske gore u donjem delu Kavkaza, dakle ne Keraunijske gore podno Epira. Posle preseljenja Kolhiđana na taj jugozapadni deo Balkana (moguće oko 18. veka p. n. e), od kojih su potom nastali Iliri, sa Kavkaza je prenet i ovaj oronim, pored brojnih dokumentovanih toponima.[15]

Svojevremeno je na Balkanu i Herodot određenu planinu (koja se može locirati kao današnja planina Balkan) nazvao Monte Serrorum. Nešto južnije Herodot navodi još jedan toponim (Tribalska ravnica),[16] koji upućuje na Srbe koji su dugo vremena u različitim izvorima nazivani Tribalima. Brojni istraživači i proučavaoci Herodotovog dela jednoglasni su u zaključku da pojam Tribalska ravnica podrazumeva Podunavlje i Srem.[17]

Kartografski prikazi Klaudija PtolomejaУреди

Klaudije Ptolomej Aleksandrijski geograf, stvarajući svoju kartu sveta sredinom 2. veka, u njoj donosi brojne kartografske prikaze srpskih naseobina. Pri njenoj izradi Ptolomej se u velikoj meri oslanjao na kartografske podatke Marina iz Tira (100. godine n. e.).[1]

Ptolomej na svojoj karti, na teritoriji Balkanskog poluostrva, navodi toponime nesumnjivo srpskog porekla: npr. nedaleko od današnjeg Siska Serbinum (Serbinum), na kartama Rimskog carstva nazvan i Servitium (Servitium).[1]

 
Ptolomejeva karta sveta

Na Klaudijevoj karti Srbi su zabeleženi kao Veneti. Tako se nedaleko od Kupe nalazi naselje Vendum a oko današnjeg Lipljana Vendenis.[18] Šire gledano, Ptolomej pod imenom Serboi nalazi Srbe u oblasti Kavkaza, a taj podatak potvrđuju i drugi kartografi pre njega (Pomponije Mela i Plinije Stariji).[1]

Ptolomej južno od prostora današnje Srbije i Balkanskog polutotoka, beleži u Mauretaniji blizu maolazijskog grada Cezareje srpski grad Serbetos – Serbetis. Miloš Milojević, Sima Lukin – Lazić i Olga Pjanović, o ovom mestu, došli su do zaključka da su Srbi sa ovih prostora severne Afrike prešli na Ibersko, Apeninsko i Balkansko poluostrvo.[19] Nedaleko od ovog grada nalazi se poznato Serbonijsko jezero o kome nam podatke ostavljaju Herodot i Diodor Sicilijski.[20][21] Opisi ove dvojice pisaca su istovetni – jezero je duguljastog oblika s time što Diodor naglašava da je dubina jezera čudnovata. O njemu Diodor još piše: Tako se površina jezera stapa u jedno s terenom koji ga okružuje i kako više pogledom oka ne može da se razlikuje, cele vojske, čije vođe ovo mesto nisu poznavale, nestale su udaljivši se sa pravog puta. Za ovo jezero Ptolomej kao da nije znao.[1]

Ptolomej beleži na svojoj karti na obalama jugoistočnog Crnog mora grad Srbicu (Serrbanissa) s tim što je, u nemogućnosti da napiše glas – c , kojeg u grčkom nema, upotrebio kao ekvivalent dva – ss.[1]

Da ne postoji ni jedna druga sačuvana mapa osim Ptolomejeve opet bi se otvorila brojna pitanja u vezi sa navedenim toponimima. Jer toponimi koji upućuju na Vende nalaze se širom danas poznatog sveta i uvek su direktno povezani sa Srbima.[1] Klaudije Ptolomej je pod Vendima podrazumevao Slovene koje beleži uz zapadne obale Baltičkog mora dok je za Germane uobičajeno da Srbe nazivaju Vendima, Vindima baš kao što će Germani, samo za Srbe, postati Nemci – oni koje Srbi ne mogu razumeti.[1] Te iste Vende Polibije smešta u priobalni pojas Jadranskog mora, zapisujući sledeće: oblast uz Adriju naselilo je drugo, veoma staro pleme, zovu se Veneti i po običajima i odeći se malo razlikuju od Kelta ali govore, drugim jezikom.“[22]

Pojtingerova tablaУреди

Pojtingerova tabla ili mapa sveta je kopija jednog rimskog itinerara iz 3. veka, u Evropi poznata preko kopije iz 13. veka, pronađene u benediktanskom manastiru Tegernze u Bavarskoj. Ime je dobila po nemačkom humanisti Konradu Pojtingeru koji se spremao da je objavi i prvi je izneo u naučnu javnost.

Na ovoj tabli (nekoj vrsti putne mapi) dužine 7 metara, u VII delu, uočava se i podatak da se oko današnjeg Skadra (Albanija) nalazilo naselje lat. Pons Servili. Dugo je pokušavano da se ovo ime objasni grubom etimologijom da je to bio put kojim je išlo roblje (lat. Servus, – rob) iako je i drugim drumovima sveta nije vođeno roblje pa ipak nisu dobili ovakav naziv.[1]

Na Pojtingerovoj tabli vidljivo je i naselje Vendenis na današnjem Kosovu i Metohiji koji, zajedno sa Pons Servili, danas svedoči o ranom postojanju Srba tamo gde ih danas ima sve manje.[1]

 
Pojtingerova tabla teritorije današnje Srbije (lat. Tabula Peutingeriane VII).[a] Brojevi na tabli prikazuju deo stanica na prostoru današnje Srbije; 1. Singidunum (Beograd), 2. Margum (Kulič, kod Smedereva), 3. Viminacium (Kostolac), 4. Idimmum (Medveđa), 5. Horreum Margi (Ćuprija), 6. Praesidium Pompei (Bovan, kod Aleksinca), 7. Naissus (Niš), 8. Remesiana (Bela Palanka), 9. Turres (Pirot).[23]

NapomeneУреди

  1. ^ U pitanju je kopija, koja se nalazi na papirnom svitku, širokom 0,34 i dugačkom 6,75 metara.

IzvoriУреди

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 Ozimić, Nebojša. „Najstariji pomeni Srba na Balkanskom poluostrvu”. Nebojša Ozimić - prezentacija i knjige Vord Pres. Приступљено 04. 07. 2018. 
  2. 2,0 2,1 IVICA Todorović, Srpska tajna, Etnografski institut SANU i izdavačka kuća „Neven” iz Beograda.
  3. 3,0 3,1 K. Jireček, Istorija Srba, I- II, knj.I, Beograd, 1952, pp. 37
  4. ^ K. Jireček, Istorija Srba, I- II, knj.I, Beograd, 1952, pp. 37-38
  5. ^ Т. Маретић Сдавени у давнини pp. 67
  6. ^ M. Orbini, Il reglo dell Sklavi, Pesara, 1609., pp. 139-140
  7. ^ M. Orbini, Il reglo dell Sklavi, Pesara, 1609., pp. 140
  8. ^ Matijević, Jelena. „Genetski zapis Srba: U našem narodu "žive" Sloveni, Kelti, Goti i Normani”. NG Srbija, 5.1.2018. Приступљено 24. 4. 2019. 
  9. ^ Херодот Историја V 9.
  10. ^ T.Maretić, Slaveni u davnini, Zagreb, 1889, 15
  11. ^ Tacit , Germanija, pp. 46
  12. ^ Klaudije Ptolomej, Kosmografija, V, 9
  13. ^ M. Jović, Srbi pre Srba, Doroteus, Kraljevo , 2002., 166-167
  14. ^ M. Jović, Srbi pre Srba , Doroteus , Kraljevo , 2002., 166
  15. ^ М. Јовић Колхида - порекло - сеобе - рефлексије. рад предат за штампу часопису Историјски записи. Подгорица. 165
  16. ^ Herodot, Istorija, IV, 49
  17. ^ M. Jović, Srbi pre Srba , Doroteus , Kraljevo , 2002., 153-154.
  18. ^ Ptol., 3.9.4.
  19. ^ O.L.Pjanović, Srbi…narod najstariji, KIZ DOSIJE, Beograd, 1991., 82
  20. ^ Herodot, Istorija, II, 6 ; III,5
  21. ^ Diodor, Istorijska biblioteka, I , 30
  22. ^ Polibije, Istorije, II , 17
  23. ^ Zoran Simonović, Putevi, karavanski saobraćaj i bezbednost na putevima srednjovekovne Srbije, Peščanik, godina 1, broj 1, 2003.

Spoljašnje vezeУреди