Otvorite glavni meni
Lončarske radionice u selu Zlakusa

Zlakuska lončarija je četiri veka stara tehnika ručne izrade posuđa od gline na sporom ručnom kolu (točku) i pečenog na otvorenoj vatri, što je redak slučaj na širem prostoru Balkanskog poluostrva. Ovu tradiciju, prenošenu sa kolena na koleno, do današnjih dana sačuvale su vredne ruke meštana sela Zlakusa, podno Potpećke pećine, u Zlatiborskom okrugu u Srbiji.

Osnovni materijal za izradu za izradu Zlakuskih lonaca i druge grnčarije je prerađena glina „gnjila” koja se kopa u selu Vranjani kod Požege na dubini od 2 — 8 metara. Glina se meša sa kalcitom (koji se vadi u susednom selu Rupeljevu iz kopa starog preko 200 godina) u odnosu 1:1 (što omogućava izradu vrlo velikih oblika keramike, potom oblikuje na ručnom kolu i peče na otvorenoj vatri.

Danas se oko dvadeset domaćinstava u Zlakusi aktivno bavi izradom lončarije poštujući stari način izrade u kojem je jedina novima upotreba mašine za sitnjenje kamena. Sve ostalo je istovetno kao i pre 4 veka.

Zlakuska lončarija uvrštena je 2012. godine u nacionalni registar na listu nematerijalnog kulturnog nasleđa Srbije.[1]

Geografija prostor na kome se proizvodi zlakuska grnčarijaUredi

Selo Zlakusa nalazi se u podnožju i na obroncima krečnjačke gradine Drežnik, uz desnu obalu reke Đetinje. u Zlatiborskom okrugu na teritoriji opštine Užice. Od Užica je udaljeno oko 14 km.

Prostire se uz magistralni put E 761 između Požege i Sevojna. Omeđeno je selima Gorjani sa severa, Uzići sa severoistoka, Rupeljevom sa istočne, Rogama sa jugoistočne, Drežnikom sa južne i Potpećem sa zapadne strane.

Rupeljevo je lokacija sa koje se u Zlakusu doprema kalcit neophodan za izradu lonaca, a Roge i Potpeće imaju značajnu ulogu u razvoju lončarske proizvodnje Zlatiborskog okruga, mada se ona u njima nije održala.[a] Kalcit (CaCO3) koji se dodaje glini iz Vranjana prilikom pripreme mase za modelovanje lonaca u Zlakusi, kopa se u majdanima vrste, na brdu Vrstine u okolini sela Rupeljevo. Stari majdan, danas napušten, nalazio se u zaseoku Drndari, na imanju porodice Drndarević. U literaturi se pominje da se sedamdesetih godina 20. veka znalo za pet majdana, od kojih su dva bila živa, a da su između dva svetska rata eksploatisana čak četiri majdana.

 
Zlakusa geografski prostor na kome se proizvodi Zlakuska lončarija

Glina za izradu posuda u Zlakusi se dobija iz sela Vranjani sa nadmorske visine oko 400 m, koje se nalazi na oko 18 km od Zlakuse, severozapadno od Požege na obodu Požeške kotline, koju, u geomorfološkom pogledu, karakterišu trijaski krečnjaci na njenom južnom i jugozapadnom obodu, dok su ostale strane tog oboda sastavljene od mlađih paleozojskih škriljaca, trijaskih i kretacijskih krečnjaka i serpentina.

U literaturi se pominju dva majdana gline u Vranjanima: bele gline i gline „vugare“, međutim po izjavama lončara ta podela nije dobra.[2] Neime:

IstorijaUredi

Kada je reč o prostoru centralnog dela Balkanskog poluostrva, za sada je poznato da je ovaj zanat preuzet još od praistorijskih grnčara/grnčarki koji su dobro poznavali svoju širu okolinu, u kojoj su pažljivo birali majdane gline, čija svojstva su dobro poznavali i shodno tome je obogaćivali primesama organskog i neorganskog porekla koje su doprinosile kvalitetu posuda i njihovoj maksimalnoj upotrebljivosti u određene svrhe.[3]

Dobar primer za to je zlakuska lončarija, za koju se ni u široj istorijskoj literaturi nije znalo, sve do druge polovine 19. veka. Zlakusu je tada opisao jedino Feliks Kanic, samo na jednom mestu u svojim putopisima i to usputno, uz pominjanje Potpećke pećine u vreme kada je 1860. godine boravio u Požegi.[4] Gotovo pedeset godina kasnije Zlakusa ulazi u vidokrug istraživača kada se i pojavljuju prvi radovi u stručnoj literaturi, u kojima se iscrpno piše o Zlakusi, Potpeću i susednom selu Roge, specijalizovanom u to vreme za izradu crepulja. Tek devedesetih godina 20. veka, Zlakuskoj lončariji moderna etnoarheologija pristupa u širokom istorijskom kontekstu razmatrajući njenu ukupnu problematiku i iz ugla zaštite nematerijalnog kulturnog nasleđa i njenog potencijala u okviru kulturnog i kreativnog turizma.

Zlakusa nije jedino selo Zlatiborskog okruga u kojem su se ovakvi lonci izrađivali. Ipak, ona je jedina opstala pre svega zbog lokacija sa kojih se dobavljaju sirovine (Vranjane i Rupeljevo). Rad na ručnom vitlu pokazao se kao jedini mogući za ovakvu vrstu posuda, a pečenje na određenoj temperaturi, nižoj od 750 oS, pokazalo se kao optimalno i ne dovodi se u pitanje. Ono gde se razlike mogu uočiti su varijacije u obliku samog lonca i pripadajućeg poklopca i u ukrašavanju. Te razlike su uslovljene, sa jedne strane, funkcijom posude, a sa druge lokalnom kulturnom tradicijom koja, uz poštovanje zadatih obrazaca, ipak dozvoljavaju ugrađivanje ličnog pečata svakog majstora u svaku posudu.[3]

Proizvodni procesUredi

Izrada lončarije u Zlakusi odvija se kroz nekoliko standardnih koraka: od pripreme, oblikovanja i ukrašavanja, do sušenja i pečenja posuda. Svaki od navedenih koraka jednako je važan, jer može presudno da utiče na kvalitet finalnog proizvoda i podređen je zahtevima materijala koji se obrađuje, sa jedne strane, i funkcije posuda koje se izrađuju, s druge.

Pripremanje glinene maseUredi

 
Glina, sirovina za izradu crepulja
 
Priprema gline obavljala se gaženjem

U zlakuske radionicu glina se dovozi, u krupnim komadima koji se, potom, usitnjavana drvenim maljem ili sekirom i čiste od korenja, kamenja i ostalih krupnih nečistoća.

Usitnjena, glina se prvo „kiseli“ u buretu (raniji ili čabru), natopljena vodom, 24 sata. Makon što se iz nje otstrani suvišna voda, tako oceđena, glina se vadi na prostirku velikih dimenzija i gazi da bi se očistila od zaostalih krupnih nečistoća.

Priprema kalcita koji se dodaje glini vršila se pečenjem tako, što bi se na četiri kamena stave dve cepanice koje služe kao oslonac cepanicama koje će se preko njih poređati i formirati „krevet“ na koji će se spustiti komadi kalcita. „Krevet“ se potpali i kad potpuno izgori, kalcit je pečen.[5] Potom se pečeni kalcit usitnjava („tuče”) velikim drvenim maljem (mlatcom) s metalnim vrhom koji se pokreće nogom.

Tucanje se nekada obavljalo u stupi, na zemlji ili širem kamenu ukopanom u zemlji,[6][7] a danas, pečenje kalcita pre usitnjavanja nije potrebno pošto ga melju mašine.

Nakon toga vrši se prosejavanje kalcita, koji se tako usitnjen i prosejan u razmeri 50% : 50% ili 40% :60% u korist kalcita, u zavisnosti od vrste posuda koje će se praviti, meša sa glinom.

Sledi ponovno gaženje gline kako bi se kalcit sjedinio sa njom u homogenu masu koja je, tako, spremna za obradu.

Sa tako umešene gomile gline i kalcita, uzima se jedan komad, koji se mesi rukama i potom pristupa građenju posude na ručnom kolu.

Oblikovanje posudaUredi

Izrada posude počinje sa komadom gline u obliku diska, koji je prethodno posut m samlevenim kalcitom, da se ne bi zalepilo za podlogu. Od ovog komada lončar prvo formira dnao posude i njen zida. Zatim, spiralnim dodavanjem novih komada u obliku namotaja zvanih sudžuk, nastavlja da gradi posudu. Pri svakom uzimanju gline lončar, pre nego što formira namotaj, rukom dobro izmesi komad gline, što je takođe prilika da se zaostale nečistoće izbace iz gline. Potom se posebnim alatom i okretanjem vitla jednom rukom posuda dorađuje.

Posle ukrašavanja, na lonce manjih dimenzija, namenjene kuvanju na šporetu, dodaju se drške. A kada se posuda prosuši i stekne čvrstinu kože, pristupa se obradi koja podrazumeva doterivanje ivica dna, tako što se posuda okrene na obod, postavi na vitlo, pričvrsti s tri komada gline da se ne pomera, kolo blago zavrti i skida višak gline nožem. Nekada se ta obrada vrši ručno, bez upotrebe kola.

 
Faze u obradi gline na lončarskom kolu

Sušenje posudaUredi

Sušenje je jedan od najvažnijih koraka u tehnološkom procesu izrade keramičke posude. Tokom sušenja dolazi do skupljanja posude zbog gubljenja vode. Da bi ono bilo ravnomerno, u glinenu masu se dodaju opošćivači i topitelji. Sušenje zlakuska lončarija obavlja se u dve faze:

Prva faza — sušenja na suncu

Ova faza traje nekoliko dana, je lagano sušenje, direktnom izlaganju suncu ili ne, u zavisnosti od doba godine, doba dana i jačine sunca. Ponekad, ako su vremenske prilike nestabilne u toku dana, posude će biti premeštane na mesto koje više odgovara toku sušenja.

Druga faza — sušenja u peći

Obavlja se u sušarama, danas namenski pravljeni objektima ili napuštenim objekti u okviru domaćinstva koji se kao pomoćne prostorije grade u blizini radionice i mesta na kome će se lončarija peći. Dok su kuće imale prostorije sa ognjištem, posude su se sušile na krevetu u blizini ognjišta.[8] Sušenje u sušari je, zapravo, neka vrsta predpečenja i njegova uloga je izvlačenje iz posuda poslednjih atoma hemijski vezane vode, što je neophodno da ne bi došlo do pucanja prilikom pečenja.

Sušenje na otvorenom se, po kazivanju lončara, meri danima u zavisnosti od godišnjeg doba i vremenskih prilika, a u sušari, u kojoj se razvijaju temperature od 100oS do 200oS, meri se satima i određuje iskustveno. Temperatura od 100oS smatra se neophodnom za izvlačenje hemijski vezane vode,[9] a ono no što ne pukne na sušenju sigurno će celo izaći iz peći.

Pečenje posudaUredi

Pečenje je poslednja faza u izradi keramičke posude. Ovo je i trenutak provere uspešnosti prethodnih faza rada, jer ukoliko je u bilo kojoj od prethodnih faza posao loše urađen, pečenje će to neminovno otkriti.

U Zlakusi se sve do 2000. godine, kada su lončari sukcesivno počeli s gradnjom peći, peklo na otvorenoj vatri, odnosno žižanici. Za pečenje lončarije na žižanici morali su biti dobri vremenski uslovi. Dan nije smeo biti vetrovit, a iznenadna kiša mogla je da uništi sav do tada uložen trud.

Pečenje na žižanici

Pre pečenja sudovi su polagani na ravno tlo, ili u plitko udubljenje na podlogu od drvenih oblica. Dimenzije tog udubljenja, odnosno same žižanice određivane su na osnovu najduže pržulje (1,10 – 1,20 cm), što znači da su iznosile približno 3 h 2 m. Oblice na koje je lončarija slagana najbolje su bile od mladog bukovog drveta kojim se, zbog velike kalorijske vrednosti, postiže veliki plamen. Prostor između sudova popunjavan je drvima koja su omogućavala cirkulaciju vazduha. Po zatrpavanju ove konstrukcije drvima počinje proces pečenja koji traje dok sudovi ne pobele, što je znak da su pečeni.

Pečenje traje, u zavisnosti od količine posuda, vremenskih prilika i kaloričnosti drveta koje je za tu priliku korišćeno kao gorivo, od 40 minuta do dva i po sata.[13]

Pečenje u pećima

Danas (od oko 2000. godine) svi zlakuski lončari peku svoje proizvode u pećima koje još uvek, ni posle 10 do 17 godina upotrebe nisu stekle svoj konačni izgled, jer se stalno dorađuju, prerađuju i prilagođavaju karakteristikama posuda koje se u njima peku.

Većina lončara, posebno onih starijih, smatra da je kvalitet posuda bio bolji kada su pečene na žižanicama, i kada je glini dodavan kalcit koji je pre usitnjavanja pečen.

Aktivna grnčarska domaćinstva i njihovo udruženjeUredi

 
Većina zlakuskih domaćinastva, koja se aktivno bave lončarstvom ima štandove za prodaju Zlakuske lončarije duž Ibarske magistrale

Danas, u Zlakusi aktivno radi 18 grnčarskih domaćinstava i nekoliko njih s vremena na vreme, sezonski, tako da se broj stanovnika koji se bavi ovim starim zanatom kreće oko 40 jer je slučaj da se u jednoj porodici izradom zemljanog posuđa bavi po 2 — 3 osobe.

Spisak zlakuskih domaćinstava koja se aktivno bave lončarstvomUredi

  • Domaćinstvo Tešić Dragana
  • Domaćinstvo Tešić Žarka i Darka
  • Domaćinstvo Nikitović Milića
  • Domaćinstvo Nikitović Milojka
  • Domaćinstvo Tešić Jovice
  • Domaćinstvo Lazić Milete
  • Domaćinstvo Šunjevarić Vasa
  • Domaćinstvo Šunjevarić Svetozara
  • Domaćinstvo Šunjevarić Veselina
  • Domaćinstvo Šunjevarić Velimira
  • Domaćinstvo Savić Milana
  • Domaćinstvo Šunjevarić Pavla
  • Domaćinstvo Šunjevarić Petra
  • Domaćinstvo Nikitović Dragoslava – Bibile
  • Domaćinstvo Sarvan Borka
  • Domaćinstvo Nikitović Zorana
  • Domaćinstvo Šunjevarić Dragice
  • Domaćinstvo Klopanović Darka

Grnčari Zlakuse, ili lončari, kako sami sebe nazivaju okupljeni su i oko svojih udruženja – Udruženje lončara Zlakusa i novije Udruženje zlakuška grnčarija.

Zlakuska lončarija — zaštićeni brendUredi

Članovi Udruženja lončara zaštitili su svoje proizvode zaštitnim znakom „Z“ koji ukazuje da je zemljana posuda urađena po tehnologiji staroj preko tri veka – od tačno predviđenog odnosa dve pomenute sirovine i na ručnom kolu, što je garant kvaliteta zlakušog posuđa.

Godine 2012. godine Zlakuska lončarija uvrštena je u nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasleđa Srbije.[1]

NapomeneUredi

  1. ^ Još uvek se pamte lonci iz Potpeća i crepulje iz Roga, a poneka se posuda i danas može pronaći.

Vidi jošUredi

IzvoriUredi

  1. 1,0 1,1 „Zlakuska lončarija”. Nematerijalno kulturno nasleđe Srbije. Ministarstvo kulture i informisanja i Etnografski muzej u Beogradu. Pristupljeno 17. 6. 2019. 
  2. ^ Blagojević, N. (1974) Narodna keramika u užičkom kraju, Užički zbornik 3, 327—363.
  3. 3,0 3,1 Vuković, J. (2011) Early Neolithic Pottery from Blagotin, Central Serbia: A UseAlteranion Analysis. In: Beginnings – New Research in the Appearance of the Neolithic between Northwest Anatolia and the Carpathian Basin. Papers of the International Workshop 8th – 9th April 2009, Istanbul (R. Krauss ed.), 190—211.
  4. ^ Srbija od rimskog doba do kraja XIX veka Kanitz, Felix Philipp. - Beograd : Srpska Književna Zadruga
  5. ^ Joksimović, Ž. Užičke crepulje, Srpski etnografski zbornik XIII,Arpska kraljevska akademija, Beograd, 1909: 487.
  6. ^ Joksimović, Ž. Užičke crepulje, Srpski etnografski zbornik XIII,Arpska kraljevska akademija, Beograd, 1909: 488–489.
  7. ^ Peruničić, B. (1936) O izradi lonaca u Zlakusi kod Užičke Požege, Etnografski muzej, sveska 6, posebna izdanja, Prilozi proučavanju naše narodne keramike, Beograd, 43.
  8. ^ Joksimović, Ž. (1909) Užičke crepulje, Srpski etnografski zbornik XIII, Arpska kraljevska akademija, Beograd, 494.
  9. ^ Gibson, A., Woods, A. (1990), Prehistoric Pottery for the Archaeologist, Leicester University Press, London.
  10. ^ Đorđević, B. (2011a) Tri lica tradicionalne keramičke produkcije u Srbiji / Three facets of traditional pottery making in Serbia, Narodni muzej, Beograd.
  11. ^ Petrović, P. Ž. (1936) O narodnoj keramici u dolini Raške. U: Prilozi proučavanju naše narodne keramike. posebna izdanja 6 (B. Drobnjaković ur.), Etnografski muzej u Beogradu, 12–25.
  12. ^ Filipović, M. (1952) Lončarstvo u Kučinu i Džurovu kod Priboja na Limu, Glasnik etnografskog instituta SANU I, Beograd, 507-509.
  13. ^ Blagojević, N. (1974) Narodna keramika u užičkom kraju, Užički zbornik 3, 341.

LiteraturaUredi

  • Popović, Cvetko. Tehnika primitivnog lončarstva u Jugoslaviji. Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu , n. s., sv. XIV (1959): 25–59.
  • Popović, Cvetko. Neki zadaci i problemi u proučavanju narodnog lončarstva. Etnološki pregled 2 (1960): 34–37.
  • Tasić, Nenad. Neolitska kvadratura kruga. Beograd: Zavod za udžbenike, 2009.
  • Tomić, Persida. Današnja aranđelovačka grnčarija. Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu XVI (1953): 83–107.
  • Tomić, Persida. Narodna keramika u Jugoslaviji, Etnološki pregled 6-7 (1965): 39–48.
  • Tomić, Persida. Grnčarstvo u Srbiji. U: Grnčarstvo u Srbiji (S. Ćelićur). Beograd: Galerija SANU, 1982: 10–2

Spoljašnje vezeUredi