Istorija Ekvadora se proteže na period od 8.000 godina. Tokom tog vremena, razne kulture i teritorije uticale su na ono što je postalo Republika Ekvador. Ova istorija se može podeliti u šest epoha: prekolumbijska, osvajanje, kolonijalni period, Rat za nezavisnost, Velika Kolumbija i Simon Bolivarovo konačno razdvajanje u skladu sa njegovom vizijom, čime je formirana današnja Republika Ekvador.

Pretkolumbijski EkvadorУреди

Tokom perioda pre Inka, ljudi su živeli u zajednicama, koje su formirale velika plemena, od kojih su neka bila udružena kako bi formirala moćne konfederacije, kao što je Konfederacija iz Kita. Ali nijedna od ovih konfederacija nije mogla da se ogupre ogromnom zamahu Tavantinsujua. Invazija Inka u 16. veku bila je veoma bolna i krvava. Međutim, nakon što su Kito narode okupirale snage Vejna Kapka (1593–1595), Inke su razvile opsežnu upravu i započele kolonizaciju regiona. Pretkolumbijsko doba se može podeliti u četiri ere: prekeramičko razdoblje, formativno razdoblje, razdoblje regionalnog razvoja i razdoblje integracije i dolaska Inka.

Prekeramički period počinje krajem prvog ledenog doba i nastavlja se sve do 4200 pne. U ovom periodu dominirale su kultura u Las Vegasu i kultura Inga. Kultura u Las Vegasu javila se na poluostrvu Santa Elena na obali Ekvadora između 9.000–6.000 pne. Najraniji ljudi bili su lovci-sakupljači i ribolovci. Oko 6.000 godine pne kulture ovog regiona su bile među prvima koji su započeli bavljenje poljoprivredom.[1] Inge su živele u Sijeri, u blizini današnjeg Kita duž drevene trgovačke rute između 9000. i 8000. godine pne.[2]

Mortar, Jaguar Valdivija, južna obala (4000 pne do 1500 pne).
Keramička figura žene (2600–1500 pne).

Tokom formativnog perioda, ljudi ovog regiona su prešli sa lovačko-sakupljačkih aktivnosti i jednostavnog uzgoja u razvijeniji oblik društva, putem permanentnog razvoja, porasta poljoprivrede i upotrebom keramike. Nove kulture uključivale su kulturu Mačalila, Valdivija i Čorera na obali; Kotokolao i Čimba u sijeri; i Pastaza i Čiguaza u istočnom regionu. Valdivska kultura je prva kultura za koju su otkriveni značajni ostaci. Njihova civilizacija datira još od 3500. godine pne. Živeći u okolini Valdivijasa, bili su prvi Amerikanci koji su koristili keramiku. Oni su plovili morima i uspostavili su trgovačku mrežu s plemenima u Andima i Amazonu.[3] Nasleđujući Valdivije, kultura Mačalila bila je poljoprivredna kultura koja je bujala duž obala Ekvadora između 2. i 1. milenijuma pne. Postoje indikacije da su oni najraniji ljudi koji su gajili kukuruz u ovom delu Južne Amerike.[4] Kultura Čorera iz kasnog formativnog perioda živela je u Andima i primorskim regionima Ekvadora između 1000. i 300. godine pne.

Kultura La TolitaУреди

 
Tumako-La Tolita mitološka figura u perjastom kostimu, iz perioda između 100 pne i 100. godine. Nađena je u Esmeraldasu.

La Tolita se razvila u primorskom regionu Južne Kolumbije i Severnog Ekvadora između 600 pne i 200. godine. Otkriveni su brojni arheološki nalazi koji pokazuju visoku umetničku prirodu ove kulture. Artefakte karakteriše zlatni nakit, prelepe antropomorfne maske i figurice koje odražavaju hijerarhijsko društvo sa složenim ceremonijama.[5][6]

Period integracije i dolazak InkaУреди

 
Ingapirka ruine u blizini Kuenke

Plemena širom Ekvadora su se integrisala tokom ovog perioda. Oni su stvorili bolja staništa, koja su im omogućila poboljšanje životnih uslova i više nisu bili podložna klimi. U planinama Kosankva-Pilaro su nastale kulture Kapuli i Pijartal-Tuza, u istočnom regionu je bila Jasuni fase, dok su se na obali razvijale kulture Milagro, Mantenja i Huankavilka.

MantenjosУреди

Mantenjosi su bili zadnja prekolumbijska kultura u obalskom regionu, koja je postojala između 600–1534. Oni su bili prvi svedoci dolaska španskih brodova koji su plovili okolnim Tihim okeanom. Prema arheološkim dokazima i španskim hronikima, civilizacija je postojala od Baia de Karakez do Sero de Ohas na jugu. Oni su bili odlični tkači, proizvodili su tekstil, zlatne predmete, i biserne ogrlice. Mantenjosi su ovladali veštinom morske plovidbe i stvorili su obimne trgovinske rute do Čilea na jugu i zapadnog Meksika na severu.[7] Središte kulture bilo je područje Mante koje je dobilo ime u njihovu čast.

Širis i kraljevstvo KitoУреди

Kraljevstvo Kito[8] su formirali Kitusi, Puruhaesi i Kanjari, koji su naseljavali andske regione Ekvadora do tog vremena. Njihovo glavno naselje nalazilo se na području koje je danas poznato kao grad Kito, a njegovi stanovnici su se nazivali Kitusi. Oni su bili vojno slabi i formirali su samo malo, slabo organizovano kraljevstvo. Zbog toga nisu mogli da pruže snažan otpor osvajačima, a lako su ih porazili i pokorili Širisi, drevni starosedioci koji su se pridružili kraljevini Kito. Širisi su dominirali više od 700 godina, a njihova dinastija je bila suočena sa invazijom Topa Inka Jupankija.

InkeУреди

Severna ekspanzija civilizacije Inka iz današnjeg Perua tokom kasnog 15. veka bila je dočekana s žestokim otporom nekoliko ekvadorskih plemena, naročito Kanjara, u regionu oko današnje Kuenke; plemena Kara u Sijeri, severno od Kita, zajedno sa plemenom Kitu, stanovnicima mesta moderne prestonice, sa kojim su formirali kraljevstvo Kito. Osvajanje Ekvadora počelo je 1463. godine pod vođstvom devetog Inka, velikog ratnika Pačakutija Inka Jupankija. Te godine, njegov sin Tupa je preuzeo zapovedništvo nad vojskom i počeo marš prema severu preko Sijere.

Do 1500. godine Tupinov sin, Vajna Kapak, nadvladao je otpor tih naroda, kao i Kara, te je inkorporirao većinu modernog Ekvadora u Tavantinsuju, ili carstvo Inka.[9] Uticaj ovih osvajača sa sedištem u Kuzku (u današnjem Peruu) bio je ograničen na oko pola veka, ili manje u nekim delovima Ekvadora. Tokom tog perioda, neki aspekti života ostali su nepromenjeni. Na primer, tradicionalna religiozna verovanja su se održala tokom perioda vladavine Inka. Međutim, u drugim oblastima, poput poljoprivrede, vlasništva zemljišta i društvene organizacije, vladavina Inka imala je dubok efekat uprkos svog relativno kratkog trajanja.[10]

Car Vajna Kapak je učinio Kito sekundarnim glavnim gradom Tavantinsuje i živeo je tamo tokom svojih poznih godina so svoje smrti oko 1527. Njegova iznenadna smrt, kao i smrt njegovog prestolonaslednika nekoliko dana kasnije usled čudne bolesti, koju je jedan izvor opisao kao boginje[11] podstakli su ogorčenu borbu za moć među legitimnim naslednicima, Uaskarom čija je majka bila Koja (carica) Mama Rava Očiljo, i Atavalpe, sina rođenog od princeze iz Kitua, za koga se smatra da je bio očev miljenik.

Ta je borba besnila tokom pola decenije pre dolaska osvajačke ekspedicije Franciska Pizara 1532. Ključna bitka ovog građanskog rata vodila se na ekvadorskom tlu, u blizini Riobambe, gde su Uaskarove severne trupe dočekale i porazile južne trupe Atavalpe. Konačna pobeda Atavalpe nad Uaskarom u danima neposredno pre prispeća španskih osvajača ishod je u velikoj meri odanosti dvojice najboljih generala Vajne Kapaka, koji su bili bazirani u Kitu zajedno sa Atavalpom. Pobeda ostaje izvor nacionalnog ponosa Ekvadoraca kao redak slučaj kada je „Ekvador” silom pobedio „susednu zemlju”.

ReferenceУреди

  1. ^ Stothert, Karen E. (jul 1985). „The Pre-ceramic Las Vegas Culture of Coastal Ecuador”. American Antiquity. 50 (3): 613—637. JSTOR 280325. doi:10.2307/280325. 
  2. ^ Pre-Historic Civilizations in Ecuador in Ancient History is owned by Dennis Jamison.
  3. ^ Rudolph, James D. "Historical Setting". A Country Study: Ecuador (Dennis M. Hanratty, editor). Library of Congress Federal Research Division (1989). This article incorporates text from this source which is in the public domain.
  4. ^ The Concise Oxford Dictionary of Archaeology. Copyright © 2002, 2003 by Oxford University Press.
  5. ^ Bouchard, Jean François & Usselmann, Pierre. Trois millénaires of civilisation between Colombia ET Equateur: The region of Tumaco the Tolita. Paris, CNRS Editions, 2003.
  6. ^ Coe, Snow and Benson. Old America. Pre-Columbian civilizations. Barcelona, Circle of Readers, 1989.
  7. ^ James A. Zeidler of Colorado State University
  8. ^ Foote, Nicola (28. 7. 2010). „Reinventing the Inca Past: The Kingdom of Quito, Atahualpa and the Creation of Ecuadorian National Identity”. Latin American and Caribbean Ethnic Studies. 5 (2): 109—130. doi:10.1080/17442221003787076. 
  9. ^ Rudolph, James D. (1991). A Country Study: Ecuador . Washington, D.C.: Library of Congress. ISBN 978-0844407302. LCCN 91009494. 
  10. ^ Starn, Degregori, Kirk The Peru Reader: History, Culture, Politics; Quote by Pedro de Cieza de Leon; Published by Duke University Press, 1995
  11. ^ Lovell, W. George. ""Heavy Shadows and Black Night": Disease and Depopulation in Colonial Spanish America." Annals of the Association of American Geographers 82, no. 3, The Americas before and after 1492: Current Geographical Research (Sep., 1992): 426–443.

LiteraturaУреди

  • Andrien, Kenneth. The Kingdom of Quito, 16990-1830: The State and Regional Development. New York: Cambridge University Press 1995.
  • Clayton, Lawrence A. Caulkers and Carpenters in a New World: The Shipyards of Colonial Guayaquil. Ohio University Press 1980.
  • Gauderman, Kimberly. Women's Lives in Colonial Quito: Gender, Law, and Economy in Spanish America. Austin: University of Texas Press 2003.
  • Lane, Kris. Quito 1599: City and Colony in Transition. Albuquerque: University of New Mexico Press 2002.
  • Milton, Cynthia E. The Many Meanings of Poverty: Colonialism, Social Compacts, and Assistance in Eighteenth-Century Ecuador. Stanford: Stanford University Press 2007.
  • Minchom, Martin. The People of Quito, 1690–1810: Change and Unrest in the Underclass. Boulder: Westview Press 1994.
  • Phelan, John Leddy, The Kingdom of Quito in the Seventeenth-Century. Madison: University of Wisconsin Press 1967,
  • Bauer, Brian S. (1991). „Pacariqtambo and the Mythical Origins of the Inca”. Latin American Antiquity. 2 (1): 7—26. JSTOR 971893. doi:10.2307/971893. 
  • Betanzos, Juan de; Hamilton, Roland; Buchanan, Dana (1996). Narrative of the Incas. Austin: University of Texas Press. ISBN 978-0-292-75560-4. 
  • Covey, R. Alan (2000). „Inka Administration of the Far South Coast of Peru”. Latin American Antiquity. 11 (2): 119—38. JSTOR 971851. doi:10.2307/971851. 
  • Gibson, Charles (1978). „Conquest, Capitulation, and Indian Treaties”. The American Historical Review. 83 (1): 1—15. JSTOR 1865900. doi:10.2307/1865900. 
  • Hemming, John (1970). Conquest of the Incas. New York: Harcourt. ISBN 978-0-15-122560-6. 
  • Innes, Hammond (1969). Conquistadors. New York: Alfred A. Knopf. 
  • Kubler, George (1945). „The Behavior of Atahualpa, 1531–1533”. The Hispanic American Historical Review. 25 (4): 413—27. JSTOR 2508231. doi:10.2307/2508231. 
  • Kubler, George (1947). „The Neo-Inca State (1537–1572)”. The Hispanic American Historical Review. 27 (2): 189—203. JSTOR 2508415. doi:10.2307/2508415. 
  • Lockhart, James (1994). Spanish Peru, 1532–1560 : a social history. Madison: University of Wisconsin Press,Шаблон:ISBN?
  • Lockhart, James (1972). The men of Cajamarca; a social and biographical study of the first conquerors of Peru, Austin: Institute of Latin American Studies by the University of Texas Press
  • Lovell, W. George (1992). „'Heavy Shadows and Black Night': Disease and Depopulation in Colonial Spanish America”. Annals of the Association of American Geographers. 82 (3): 426—43. doi:10.1111/j.1467-8306.1992.tb01968.x. 
  • Macquarrie, Kim (2007). The Last Days of the Incas . New York: Simon and Schuster. ISBN 978-0-7432-6049-7. 
  • Means, Philip A. (1932). Fall of the Inca Empire and the Spanish Rule in Peru, 1530–1780. New York: Scribner. 
  • Newson, Linda A. (1985). „Indian Population Patterns in Colonial Spanish America”. Latin American Research Review. 20 (3): 41—74. JSTOR 2503469. 
  • Seed, Patricia (1991). „'Failing to Marvel': Atahualpa's Encounter with the Word”. Latin American Research Review. 26 (1): 7—32. 
  • Wachtel, Nathan (1977). The Vision of the Vanquished: The Spanish Conquest of Peru Through Indian Eyes, 1530–1570, translated by Ben and Sid Reynolds.

Spoljašnje vezeУреди