Žrtvovanje

Žrtvovanje je religijski ritualni čin prinošenja žrtve božanskim ili demonskim silama, zajednički kod mnogih drevnih naroda i religija, da bi se ove umilostivile ili da bi im se zahvalilo na milosti. [1]

Asteci prinose ljudsku žrtvu.

Motiv za prinošenje žrtve je produžavanje, podsticanje i ponovno uspostavljanje veze između ljudskog i božanskog. Često je svrha prinošenja žrtve dobijanje božje milosti ili ublažavanje božjeg gneva. Postupak cenjen u pojedinim kulturama i među pojedincima kao najviši oblik služenja drugima i etički princip zaštite ugroženih.[2]

Primarne žrtve i njihova podjela:Uredi

  • Krvne žrtve: ljudi, životinje, ptice
  • Bezkrvne žrtve: plodovi, odjeća, novac, hljeb, so
  • Libacije u piću: vino, rakija, mlijeko, ulje
  • Magijske
  • Ekspijatorne: kajanje, ispaštanje i sl.[1]

Po vjerovanju primitivnijeg čovjeka bogovima su najmilije ljudske žrtve. Zato su u najstarijoj ljudskoj prošlosti, kod pojedinih kultura prinošene, kao najvrjednije žrtve, najviše djeca, djevojke, ženici i nevjeste, pa onda istaknute plemenske i vjerske starješine. K ako su ljudi sazrijevali u svom kulturno-civilizacijskom napretku, osvješćeni i omudrijeli, prešli su, na za taj nivo svijesti manje vrijedne žrtve u robovima i ratnim zarobljenicima. Kako su ljudi evoluirali u svom razvitku, tako su se i odricali „skupih“ žrtava u ljudima, prinoseći životinje, biljke, razne predmete, da bi sa stvarnih objekata prešli na simbole, kao što su vino, hljeb i sl. kod današnjeg čovjeka i njegovih religija. [1]

Žrtvovanje kod starih SlovenaUredi

Stari Sloveni su žrtvovali mladiće izabrane kockom, zatim ratne zarobljenike i stoku. Po hroničaru Adamu Bremenskom iz prve polovine 11. vijeka Sloveni su u baltičkom gradu Retri prineli na žrtvu bogu Radogostu episkopa Jovana. Ruski teolog Ilarion je u 11. vijeku govorio:“ Mi se više ne zovemo sluge idola, već Hrišćani, ne žrtvujemo jedan drugog, jer se Hrist žrtvovao za nas.“ Po hroničaru Helmoldu (12.v.) Sloveni su prinosili zlim demonima hrišćansku krv. Poslje prinošenja su se veselili i nazdravljali. Ona nadalje kazuje da su trgovci na ostrvu Rujanu, u Baltiku, da neki dio svoje robe prinesu gradskom idolu. Baltički Sloveni prinosili su ljudske žrtve arkonskom bogu Svetovidu, a stari Rusi prinosili su ih poslje svake pobjede u ratu. Po Nestorovoj hronici, kada su Rusi u jednoj borbi 983. godine, odnjeli pobjedu, knez Vladimir je otišao u Kijev da prinese žrtve idolima. Rečeno je da se baci kocka i na koga padne da se taj žrtvuje. Bačena kocka je označila sina nekog Hrišćanina Varjage. Varjaga se pobunio i nije dao sina govorići da su idoli drveta i da nisu vrijedni nijednog živog stvora pa ni njegovog sina. Za kaznu i Varjaga i sin su ubijeni. Po Dlugoševoj hronici ljudske žrtve prinosile su se i u 15.vijeku u Poljskoj. Za stare Pruse da su za žrtvu prinosili svoju djecu i spaljivali ratne zarobljenike. Žrtvovanje ljudi se pominje u 10. vijeku i kod Bugara. [1]

Stari Sloveni i Germani bili su susjedi i živjeli su pod istim podnebljem u gotovo identičnim uslovima, ali su se po žrtvovanju ljudi u svojim vjerskim obredima razlikovali. Kada Germani ubace čovjeka u vodu, oni su se radovali da se on udavi. Kod Slovena, što se vidi i po bacanju časnog krsta o Bogojavljenju u vodu i njegovog vađenje iz vode, ljudskim žrtvama se prepuštalo spasavanje – bez obzira učinile to one same ili ih neko drugi spasao i jednako se radovalo kada se žrtva ne udavi. [1]

Žrtvovanje kod SrbaUredi

Nema pisanih pomena o žrtvovanjima ljudi kod Srba. Ali, po mnogim sačuvanim starim običajima se posredno možemo pretpostaviti da je i kod Srba bilo ljudskog žrtvovanja.

Po narodnom vjerovanju, Bog je stvorio jezero Zasavicu u Mačvi i u njemu aždaju, kojoj su Srbi mnogobožci svakoga dana prinosili kao žrtvu po jednu djevojku. Po drugoj legendi, sv. Đorđe je spasao djevojku koju su ljudi prinjeli kao žrtvu aždaji u jezeru pod Trajanovim gradom na Pešterskoj visoravni . Stari Srbi prinosili su ljudske žrtve najviše za vrijeme duge suše, da bi pala kiša. U sačuvanom običaju Dodola, u nošenju krsta, predstavljena je prividna ljudska žrtva kao sekundarna pojava primarnog i neposrednog žrtvovanja ljudi. [1] Nije poznato kako su stari Srbi prinosili ljudske žrtve. Neke naznake u običajima i predanjima posredno pokazuju da se se žrtve potapale u vodu, uziđivale, ređe i spaljivale. Radije se tražila dobrovoljna žrtva, jer se ona više cijenila od izbora kockom ili nasilnim žrtvovanjem. Po jednoj narodnoj pjesmi, Alija Đerzelez je skočio u provaliju i poginuo „za carevo zdravlje„. Prividnih, virtuelnih žrtvovanja ljudi bilo je i u prošlom vijeku. Jevto Hadži-Basarović je pošao 1836. godine iz Sarajeva u Carigrad radi trgovine. Sa Kozje ćuprije, tri čovjeka s mosta skoče u vodu, isplivaju, iziđu pred trgovca i od njega dobiju nagradu. Dobrovoljnim ljudskim žrtvama pripada i žrtvovanje sopstvene djece, naročito prvenčadi. Opšte vjerovanje u Srba je da prvenčad teško ostaje u životu, da ih ne treba žaliti ili bar da ne treba vidno žaliti prvo umrlo dijete, ne nositi znake žalosti, niti roditelji treba da učestvuju u njegovoj sahrani. Prikrivanje javne žalosti za prvim izgubljenim djetjetom nastajalo je iz težnje dobrovoljne roditeljske žrtve božanstvu, da bi se poštedjela druga djeca. Kako bi se ovakva atmosfera postigla, za roditelje je bilo obavezno, ma i prividno, da pored djetinjeg odra budu raspoloženi, štaviše veseli, okićeni cvijećem i nakitom, da poigravaju i pjevuše i da sve te radnje prate grohotnim smjehom. Na žrtvovanje djece u religiozne svrhe upućuje i običaj u selu Jelakcu, u kruševačkoj Župi, kada se protiv kiše gravidne žene kupaju u rijeci. Postoji i običaj u južnoj Srbiji, da se prilikom velikih suša, prilikom prelaska rijeke sveštenik baci u nju. Simbolična predstava žrtvovanja čovjeka. Prividne ljudske žrtve, koje ukazuju na stvarno žrtvovanje ljudi u prošlosti Srba, nalazimo i u Homoljskim planinama gdje mladići odlaze na rijeku i obučeni u nju skaču u ritualu prizivanja kiše. Inače svuda u Srbiji za Đurđevdan, mladići su u rijeku bacali djevojke što predstavlja prividno žrtvovanje djevojaka proljeću. Između Novog Pazara i Sjenice jedna rijeka se naziva Ljudska. Davljenja ljudi u njoj nisu bila samo slučajna nego i namjerna. O ljudskom žrtvovanju govori i običaj u bosanskom predjelu Birču. Neposredno pred lomljenje slavskog kolača, predstavnik svečanosti upita prisutne: “Koga ću ovo ubiti braćo?“ Na njegov poziv neko se obavezno javi: „Udri mene ćasom!“ Taj odgovor udri me ćasom, u stvari kaže udri me vodom, tj. govori o žrtvi davljenjem. [1]

Svi ovi primjeri nesporno pretpostavljaju žrtvovanje ljudi u obrednom ritualu kod Srba. [1]

Beskrvne žrtve kod Srba su mngobrojne. Među njima se ističu obredni hljebovi. Pred kraj mnogoboštva, ljudsku žrtvu je zamjenio hljeb u obliku antropoidnog krsta, koji se u određene dane preko godine triput okrene i izlomi. Oni su okrugli sa ravnokrakim krstom preko sebe. Oni imaju žrtveno značenje.

Mrtvima se žrtvuju prvine svih vrsta plodova. Za prvim umrlim djetjetom se ne nose znaci žalosti, pa za njim ne treba ni plakati, jer je ono žrtva božanstvu. Prvi kućići se bacaju za plot, a mačići u more. Prvu ispeltenu čarapu pletilja baca u vatru. Pred prvi ulazak u novu kuću zakolje se pijetao na pragu. Kada se s proljeća prvi puta okusi novina od novog (roda voće, mleko, meso) treba reći: „Nove novine od nove godine, na mene vodica, na Turčina groznica. Prvom kupcu trgovac daje popust da bi tog dana bio srećan u trgovini. Prvi posjetilac (polaznik, položenik) kuće na Božić gosti se , da bi bilo sreće u kući preko godine.“[1]

IzvoriUredi

  1. ^ a b v g d đ e ž z Grupa autora, Srpski mitološki rečnik, NOLIT, Beograd, 1970.
  2. ^ Delovi članka su preuzeti iz knjige Ivana Vidanovića „Rečnik socijalnog rada“, uz odobrenje autora.


Spoljašnje vezeUredi