Pluton (bog)

Rad nepoznatog umetnika oko 1700. godine: Pluton otima Prozerpinu

Pluton (latinski: Plūtō; grč. Πλούτων, Ploútōn) u rimskoj mitologiji bog podzemnog sveta, sin Saturnov i Opin, brat Jupiterov i Neptunov. Ranije ime boga bilo je Had, što je postalo uobičajenije kao ime samog podzemlja. U drevnoj grčkoj religiji i mitologiji, Pluton predstavlja pozitivniji koncept boga koji predsedava zagrobnim životom. Ploutōn je često bio povezivan sa Plutom, grčkim bogom bogatstva, jer je mineralno bogatstvo pronađeno u podzemlju, i zato što je podzemni bog Pluton vladao dubokom zemljom koja je sadržavala seme neophodno za bogatu žetvu.[1] Ime Ploutōn ušlo je u široku upotrebu sa Eleusinskim misterijama, u kojima je Pluton bio obožavan kao strogi vladar i kao Persefonin voljeni muž. Par je primao duše u zagrobnom životu i oni se pominju zajedno u verskim natpisima, pri čemu se nazivaju se Pluton i Kore. Had je, u kontrastu s tim, imao nekoliko hramova i religioznih praksi, i on je prikazivan kao mračni i nasilni otmičar Persefone.

Pluton i Had se razlikuju po karakteru, ali nisu različite figure i dele dva dominantna mita. U grčkoj kosmogoniji, ovaj bog je primio vladavinu podzemljem, u trodelnoj podeli suvereniteta nad svetom, pri čemu je njegov brat Zevs vladao nebom, a njegov drugi brat Posejdon je bio suveren mora. Njegov glavni narativ u mitu je o njegovoj otmici Persefone, da bi bila njegova žena i kraljica njegovog carstva.[2] Plouton kao ime vladara podzemnog sveta prvi put se pojavljuje u grčkoj literaturi klasičnog perioda, u delima atenskih dramatičara i filozofa Platona, koji je glavni grčki izvor po njegovom značaju. Pod imenom Pluton, bog se pojavljuje u drugim mitovima u sporednoj ulozi, uglavnom kao posednik predmeta potrage, a posebno u silasku Orfeja ili drugih junaka u podzemni svet.[3]

Plūtō (genitiv Plūtōnis) je latinizovana forma grčkog imena Plouton. Rimljanski ekvivalent Plutona je Dis Pater, čije ime najčešće znači „bogati otac” i možda je direktan prevod imena. Pluton je takođe identifikovan sa opskurnim rimskim Orkusom, poput Hada imenom boga podzemlja i podzemlja kao mesta. Pozajmljeno grčko ime Pluton ponekad se koristi za vladara mrtvih u latinskoj literaturi, zbog čega neki priručnici o mitologiji pogrešno tvrde da je Pluton bio rimski ekvivalent Hada.[4] Pluton (Pluton na francuskom i nemačkom, Plutone na italijanskom) postaje najčešće ime klasičnog vladara podzemlja u kasnijoj zapadnoj literaturi i drugim umetničkim oblicima.

HesiodUredi

 
Mozaik iz Kasta grobnice u Amfipolisu prikazuje Plutonovu otmicu Persefone, 4. vek pne

Ime Pluton se ne javlja u grčkoj literaturi iz arhajskog perioda.[5] U Hesiodovoj Teogoniji, šestoro dece Hrona i Ree su Zevs, Hera, Posejdon, Had, Demeter i Hestija. Muška deca dele svet u tri oblasti. Had silom uzima Persefonu od njene majke Demeter, uz saglasnost Zevsa. Plutos, „Bogatstvo”, pojavljuje se u Teogoniji kao dete Demetera i Jasiona: „dobri Plutus, koji ide celom zemljom i širokom površinom mora, i ko god da ga sretne i dođe u njegove ruke, tog čoveka on učini bogatim, i on mu daje veliko bogatstvo.” Unija Demetre i Jasiona, opisana takođe u Odiseji,[6] odvila se na plodorednom polju koje je bilo orano tri puta, u onom što izgleda kao referenca na obrednu kopulaciju ili simpatetičku magiju kako bi se osigurala plodnost zemlje.[7] „Sličnost imena Plutos na Pluton ...”, primećeno je, „ne može biti slučajna. Pluton je gospodar mrtvih, ali kao Persefonin suprug ima ozbiljnog učešća u moćima plodnosti.”[8] Demetrin sin Plutus spaja se u narativnoj tradiciji sa svojim zetom Plutonom, redefinišući nepogrešivog vozača kočija Hada čiji konji gaze cvetajuću zemlju.[9]

Da je bog podzemlja bio rano povezan s uspehom u poljoprivrednoj delatnosti, evidentno je već u Hesiodovim Poslovima i danima, redovi 465-469: „Moli se Zevsu od Zemlje i čistoj Demeter da sveto zrno Demetrino učine zdravim i teškim, čim budeš započeo sa oranjem, kada svojom rukom držiš kraj pluga i spusti svoj štap na leđa volova dok svojim jarmovima vuku plug.”[10]

EtimologijaUredi

 
Karavađo: Jupiter, Neptun i Pluton. Braća su prikazana sa svetim životinjma i simbolima.

Pluton znači „bogat”, a dolazi od grčke reči ploutos – „bogatstvo”. Grci su Hada takođe zvali Pluton, a Rimljani su kasnije preuzeli to ime za svog boga. U grčkom jeziku, Pluton se piše Πλούτων (Ploutōn). Plutonovo ime je povezano i sa grčkim podzemnim bogom Plutosom, koji je sin Hada i Perzefone. Od Plutonovog ili Plutosovog imena potiče reč plutokratija. Druga Plutonova imena su Pluto, Dis Pater i Ojbulej. Po njemu je nazvana jedna patuljasta planeta.

OpisUredi

Pluton je sin Ops i Saturna, brat Veste, Junone, Cerere, Jupitera i Neptuna, unuk Celusa i Tere. On je stariji od svoje braće, ali mlađi od sestara. Saturn je progutao svako svoje dete, osim Jupitera, kojeg je Ops skrila. Kad je Jupiter postao kralj, zavladao je nebom; Neptun je dobio more, a Pluton podzemlje. Braća su Cereri dali površinu Zemlje na vlast. Pluton je vladar podzemlja, koje se zove Had, kao i u grčkoj mitologiji. Njemu dolaze duše mrtvaca. Prikazivan je uz psa Kerbera, sa štapom i sa kacigom koja ga čini nevidljivim (ovi su atributi direktno preneti iz grčke mitologije).

Otmica ProzerpineUredi

 
Pluton sa štapom, statua

Jupiter je oženio Junonu, a Neptun Salaciju. Ni jedna božica nije htela Plutona za muža. Venera, božica lepote i ljubavi, htela je da donesi ljubav Plutonu. Poslala je svog sina Amora da ispali čarobnu strelu ljubavi prema Plutonu. Pluton je pogođen i zaljubio se u svoju nećakinju Prozerpinu, Jupiterovu i Cererinu kćer. Prozerpina je bila na Siciliji, na ostrvu koje je njena majka jako volela. Igrala se sa nimfama i brala cveće. Iz vulkana Etna došao je Pluton i odveo je u podzemlje. Prozerpina je postala kraljica podzemlja. Cerera je prošla celu Zemlju tražeći svoju kćer. Bila je vrlo tužna te je zaboravila na useve i plodove, pa je priroda opustela. Odbila se vratiti na planinu Olimp. Hodala je Zemljom stvarajući pustinju. Jupiter je bio zabrinut za svoju sestru Cereru i svoju kćer Prozerpinu pa je poslao Merkura, svog sina, da nađe Prozerpinu kod Plutona. Pluton je odbio da pusti svoju ženu, tvrdeći da je ona njegova. Međutim postignut je dogovor, da Prozerpina ostane šest meseci kod njega, a ostatak godine kod majke. To je dovelo do smene godišnjih doba.

ReferenceUredi

  1. ^ William Hansen, Classical Mythology: A Guide to the Mythical World of the Greeks and Romans (Oxford University Press, 2005), p. 182.
  2. ^ Hansen, Classical Mythology,, p. 180.
  3. ^ Hansen, Classical Mythology, pp. 180–181.
  4. ^ Hansen, Classical Mythology, p. 182, makes the distinction.
  5. ^ Lewis Richard Farnell, The Cults of the Greek States (Clarendon Press, 1907), vol. 3, p. 281.
  6. ^ Odyssey 5.125–128: And so it was when Demeter of the lovely hair, yielding / to her desire, lay down with Iasion and loved him / in a thrice-turned field (translation of Richmond Lattimore).
  7. ^ Hesiod, Theogony 969–74; Apostolos N. Athanassakis, Hesiod. Theogony, Works and Days, Shield (Johns Hopkins University Press, 1983, 2004), p. 56.
  8. ^ Athanassakis, Hesiod, p. 56.
  9. ^ Emily Vermeule, Aspects of Death in Early Greek Art and Poetry (University of California Press, 1979), pp. 37, 219; Hendrik Wagenvoort, "The Origin of the Ludi Saeculares," in Studies in Roman Literature, Culture and Religion (Brill, 1956), p. 198.
  10. ^ Hesiod. „Works and Days”. Perseus Digital Library. Pristupljeno 19. 2. 2015. 

Spoljašnje vezeUredi