Srpski srodnički odnosi

називи за сродничке односе на српском језику

Srpski srodnički odnosi proističu iz srodstva (krvnog, građanskog, tazbinskog, prijateljskog, duhovnog) i srpski jezik je vrlo bogat rečima kada su u pitanju rodbinski odnosi. Neki termini se ne mogu naći i prevesti u jednoj reči na mnoge druge jezike, uključujući i druge slovenske jezike.

Srpska kultura
Coat of arms of the Nemanic Dynasty.svg
Život i običaji
Umetnost
Obrazovanje i nauka
Izdavaštvo i mediji
Spomenici
Razno

Vrste srodstvaUredi

Detaljnije: Srodstvo (pravo)

Srodstvo, u pravnom smislu, definiše se kao pravom priznata veza između dva ili više lica između kojih postoje određena prava i obaveze. U srpskom narodu, osim srodstva priznatog po državnom pravu postoji i srodstvo po crkvenom pravu (duhovno srodstvo). Stoga, postoje sledeće vrste srodstva: krvno (prirodno), građansko (po usvojenju), tazbinsko i prijateljsko (dvorodno) i duhovno (kumstvo).

Krvno srodstvo ili prirodno srodstvo se zasniva rođenjem i postoji između lica koja proističu jedno od drugog (npr. otac i sin) ili od zajedničkog pretka (npr. brat i sestra). Srodnici koji proističu jedni od drugih čine zamišljenu pravu liniju (lat. linea recta) koja može biti ushodna (npr. sin → otac → deda...) ili nishodna (npr. deda → otac → sin...). Ako srodnici proističu od zajedničkog pretka onda je to pobočna linija (lat. linea collateralis). Pobočno srodstvo može biti i polurodno ukoliko srodnici imaju samo jednog zajedničkog pretka (npr. polubraća i polusestre). Ako im je zajednički predak otac onda su konsangvini, a ako je majka onda su uterini.

Građansko srodstvo ili srodstvo po usvojenju ne nastaje prirodnim putem (rođenjem), već veštačkim odnosno pravnim putem (usvojenjem). Postoji potpuno usvojenje (lat. adoptio plena), koje se izjednačava u potpunosti sa krvnim srodstvom, i nepotpuno usvojenje (lat. adoptio minus plena), gde nastaje samo srodstvo između usvojioca i usvojenika (ne i njihovih srodnika).

Tazbinsko srodstvo (lat. affinitas) nastaje zaključenjem braka i to je srodstvo između jednog bračnog druga i srodnika drugog bračnog druga (npr. zet i tašta, snaha i svekar, maćeha i pastorak, dedina druga žena i unuk njenog muža). Prijateljsko srodstvo nastaje takođe zaključenjem braka i postoji između srodnika jednog i srodnika drugog bračnog druga (npr. svastika i dever, zaova i šurak, svekrva i tast). Crkveno pravo svrstava tazbinu i prijateljstvo pod dvorodno srodstvo, a poznaje još i trorodno srodstvo (između jednog bračnog druga i dvorodnih srodnika drugog; između srodnika jednog bračnog druga i dvorodnih srodnika drugog).[1]

Duhovno srodstvo postoji između kuma, kumčeta i njihovih srodnika u pravim nishodnim linijama, kao i majke kumčeta, pri čemu se kum i njegova žena uzimaju za jedno lice.[2] Kum je duhovni otac.

Stepeni i kolenaUredi

Postoje dva načina za izračunavanje (komputaciju) krvnog srodstva: građansko ili civilno izračunavanje (lat. computatio civilis) i prirodno izračunavanje (lat. computatio naturalis). Prvim se utvrđuju stepeni, a drugim kolena.

Građansko izračunavanje vrši se na osnovu pravila rimskog prava sadržanog u izreci: Quod sunt generationis, tot sunt gradus (koliko ima rođenja, toliko ima stepena). U pravoj liniji, stepen srodstva se izračunava od potomaka ka pretku ili obratno (npr. prvi stepen su otac/majka i sin/kćerka, drugi stepen su deda/baba i unuk/unuka, treći stepen su pradeda/prababa i praunuk/praunuka itd.). U pobočnoj liniji je složenije utvrđivanje udaljenosti srodstva. Tu se uzima u obzir broj rođenja sa obe strane linije, izuzimajući zajedničkog pretka. Tako, brat i sestra su drugi stepen pobočnog srodstva jer ih od zajedničkog pretka deli njihova dva rođenja, prvi rođaci su četvrti stepen pobočnog srodstva jer ih od zajedničkog pretka deli četiri rođenja (rođenje njihovih roditelja, zatim njihovo rođenje), ujak i nećak su treći stepen pobočnog srodstva jer ih od zajedničkog pretka deli tri rođenja (rođenje ujaka, rođenje ujakove sestre i njenog sina tj. nećaka). U pobočnoj liniji nema prvog stepena srodstva.

Prirodno izračunavanje u pravoj liniji vrši se kao kod civilnog izračunavanja. Kolena se izračunavaju od potomaka ka pretku ili obratno (npr. prvo koleno su otac/majka i sin/kćerka, drugo koleno su deda/baba i unuk/unuka itd.). Kod pobočnog srodstva je drugačije, tu se izračunava odstojanje samo sa jedne strane. Ako je na jednoj strani odstojanje veće do zajedničkog pretka, onda se uzima u obzir samo veće odstojanje. Tako, brat i sestra su prvo koleno, prvi rođaci su drugo koleno, ujak i nećak su drugo koleno. Prirodno izračunavanje prisutno je u običajnom pravu i kanonskom pravu, mada npr. Srpska pravoslavna crkva izračunava krvno srodstvo i sva druga srodstva po stepenima.

Nazivi srodnikaUredi

Detaljnije: Srodnik

RoditeljiUredi

Detaljnije: Roditelj

Roditelji su dve osobe različitog pola, otac i majka deteta:

Braća i sestre roditelja i njihovi supružnici:

  • Stric ili čiča, čika, ćić — očev brat;
  • Strina — supruga očevog brata (nije u krvnom srodstvu);
  • Ujak — majčin brat;
  • Ujna — ujakova žena (nije u krvnom srodstvu);
  • Tetka — očeva ili majčina sestra;
  • Tetak ili teča — tetkin muž (nije u krvnom srodstvu);

PotomciUredi

Detaljnije: Potomak

Srodnici po pravoj nishodnoj liniji (potomci):

  • Sin — muško dete roditelja;
  • Kći, kćerka ili ćerka — žensko dete roditelja;
  • Pastorak — sin žene ili muža iz prethodnog braka ili vanbračne veze;
  • Pastorka — kćerka žene ili muža iz prethodnog braka ili vanbračne veze;
  • Unuk — sinovljev ili kćerkin sin;
  • Unuka — sinovljeva ili kćerkina kćerka;
  • Praunuk — unukov ili unukin sin;
  • Praunuka — unukova ili unukina kćerka;
  • Čukununuk — praunukov ili praunukin sin;
  • Čukununuka — praunukova ili praunukina kćerka;
  • Bele pčele — deca čukununuka.

Potomci zajedničkih roditelja ili samo jednog zajedničkog roditelja:

  • Brat — sin istih roditelja u odnosu na drugu decu tih roditelja;
  • Sestra — kći istih roditelja u odnosu na drugu decu tih roditelja;
  • Polubrat – brat drugoj deci samo po ocu ili po majci;
  • Polusestra – sestra drugoj deci samo po ocu ili po majci.

PreciUredi

Detaljnije: Predak

Srodnici po pravoj ushodnoj liniji[3] (preci):

Generacija Naziv Odnos
0 Sin, ćerka Muško odnosno žensko dete
1 Otac, majka Roditelji, dve osobe različitog pola
2 Deda, baba Roditelji oca ili majke
3 Pradeda, prababa Roditelji deda i baba
4 Čukundeda, čukunbaba Roditelji pradeda i prababa

Postoje razni nazivi navrdeda, kurđel, askurđel, kurlebalo, sukurdov, parđipan, ažmikur, kurajber, beli orao, koji su navodno narodni izrazi za pretke u petoj i starijim generacijama, ali je jedini izvor za te nazive roman Milorada Pavića Predeo slikan čajem. Jedini naziv koji postoji u starijim izvorima je askurđel, bez određenog stepena srodstva.[4]

RođaciUredi

Detaljnije: Rođak
  • sinovac (bratanac, bratić) i sinovka/sinovica (bratanica/bratičina) — bratov sin ili kći drugom bratu (sestri);
  • nećak (netijak) i nećaka (nećakinja) — sin ili ćerka rođenog brata (sestrin sin ili kći u odnosu na ujaka (majčinog brata); bratov sin u odnosu na strica (očevog brata));
  • sestrić i sestričina — sin ili kći jedne sestre u odnosu na drugu braću ili sestre;
  • bratanac ili bratanica — bratov sin ili kći;
  • stričević ili stričevna — dete jednog brata detetu drugog brata;
  • bratić, bratučed, tetkić — stričev sin; tetkin sin;
  • rođaković ili rođakovićka — rođakov sin ili kći.

Najčešće se, osim kada je potrebno detaljno objasniti, za srodnike na istom nivou porodičnog stabla kaže jednostavno „rođak“ ili „brat“, odnosno „rođaka“, „rodica“ ili „sestra“. U slučaju da se kaže samo „brat“, odnosno „sestra“, može se dodati da je „od tetke“, „od strica“ itd. u slučaju da je sin/kćerka tetke odnosno strica. U slučaju da se kaže samo „rođak“, tada se uglavnom ne dodaje da li je od strica, tetke i sl. ali se često doda da je „prvi“ rođak/rođaka, „drugi“ rođak/rođaka, u zavisnosti od udaljenosti najbližeg srodnika u porodičnom stablu (npr. prvi rođaci su deca od dve sestre ili brata ili sestre i brata, drugi rođaci su deca od dva prva rođaka, itd.).

Tazbina i prijateljstvoUredi

Detaljnije: Tazbina i prijateljstvo

Dvorodno srodstvo (tazbina i prijateljstvo):

  • Očuh — muž majke za njenu decu iz prethodnog braka ili vanbračne veze;
  • Maćeha — očeva žena njegovoj deci iz prethodnog braka ili vanbračne veze;
  • Svekar — mužev otac;
  • Svekrva — muževa majka;
  • Tast ili punac — ženin otac;
  • Tašta ili punica — ženina majka;
  • Zet — ćerkin ili sestrin muž;
  • Snaha ili snaja — sinovljeva, unukova ili bratova žena;
  • Dever — mužev brat;
  • Jetrva — žena muževog brata;
  • Zaova — muževa sestra;
  • Svojak ili svak — muževe sestre muž;
  • Šurak ili šurjak ili šura — ženin brat;
  • Šurnjaja ili šurnaja ili šurjakinja — žena ženinog brata;
  • Svastika — ženina sestra;
  • Pašenog, pašanac ili svak, badža/o, šogor — muž ženine sestre;
  • Svastić odnosno svastičina — sin odnosno ćerka ženine sestre;
  • Prijatelj ili prika — otac kćerkinog muža ili sinove supruge;
  • Prija — majka kćerkinog muža ili sinove supruge.

KumstvoUredi

Detaljnije: Kumstvo

Duhovno srodstvo (kumstvo):

  • Kum (ž. kuma) — duhovni otac detetu pri krštenju (kuma i kum uzimaju se kao jedno lice); svedoci na venčanju;
  • Kumče ili kumić — dete u odnosu na kuma koji ga je krstio;
  • Kumašin i kumašinka — venčani supružnici u odnosu na svedoke svog venčanja (kumove).

OstaloUredi

  • Posmrče — dete rođeno posle očeve smrti;
  • Posvojče, nahranče, nahranko, nahranka ili usvojenik, usvojenica — usvojeno dete;
  • Kopile ili Kopilče — dete kome se ne zna otac (ova reč se koristi i u uvredljivom kontekstu);
  • Siroče — dete kome su umrli roditelji;
  • Poznanče ili požnjak — dete starijih roditelja;
  • Nahoče, nahod, nahodnik, nahotkinja — nađeno dete;
  • Udovac - muškarac čija je žena umrla;
  • Udovica - žena čiji je muž umro.

ReferenceUredi

  1. ^ Član 18. Bračnih pravila Srpske pravoslavne crkve (II dopunjeno i ispravljeno izdanje Svetog arhijerejskog sinoda, Beograd, 1994)
  2. ^ Član 20. Bračnih pravila Srpske pravoslavne crkve
  3. ^ http://elibrary.matf.bg.ac.rs/bitstream/handle/123456789/1030/MartaBjeleticTerminologijaKrvnogSrodstvaUSrpskohrvatskomJeziku.pdf?sequence=1
  4. ^ RTS :: Sa kolena na koleno, od belog orla, preko kurajbera do dede