Božićna pobuna

Božićna pobuna (poznata i kao Januarska pobuna) bila je oružana pobuna u Crnoj Gori, koja je izbila 6. januara 1919. godine, uoči Božića, te je po tome i dobila naziv. Pobunu su organizovali prvaci zelenaškog pokreta, koji su se zalagali za obnovu državnosti Kraljevine Crne Gore i povratak na vlast svrgnutog crnogorskog kralja Nikole. Iako u načelu nisu bili protiv ideje o širem narodnom i državnom ujedinjenju, zelenaši se nisu slagali sa načinom na koji je ono izvršeno u jesen 1918. godine. Kao pristalice uslovnog ujedinjenja, bili su spremni da se saglase sa učešćem Crne Gore u stvaranju šire državne zajednice konfederalnog tipa, u kojoj bi Crna Gora zadržala osnovne elemente državnosti, sopstvenu dinastiju i punu samostalnost u vođenju svoje unutrašnje politike.[1]

Božićna pobuna
Borbe kod Podgorice između crnogorskih pobunjenika i srpske vojske 1918..jpg
Vreme:6. januar 1919.
Mesto:Cetinje i po neki kraj ostatka Crne Gore prisajedinjene Srbiji, Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca
Ishod: apsolutna pobjeda Bjelaša / Saveznika
Sukobljene strane
Kraljevina Crna Gora Zelenaši
 Kraljevina Italija
Kraljevina Jugoslavija Bjelaši
Francuska
 Ujedinjeno Kraljevstvo
 Sjedinjene Američke Države
Komandanti i vođe
Kraljevina Crna Gora Krsto Popović
Kraljevina Crna Gora Jovan Plamenac
Kraljevina Crna Gora Novica Radović
Kraljevina Crna Gora Đuro Drašković 
Marko Daković
Jačina
4.000 10.000
Žrtve i gubici
98 ubijenih i ranjenih (prema tvrdnjama Zelenaša, prema procjenama oko 50 mrtvih na obje strane)
oko 100 zarobljenika
stotine izbjeglica
16 ubijenih
63 ranjena
na desetice nedužnih civila ubijeno na prepad (ukupno 30 svih mrtvih)

Podstaknuti od Kraljevine Italije, pobunjenici su početkom 1919. godine pokušali da silom oružja preotmu vlast nad teritorijom Crne Gore i Boke kotorske od savezničkih snaga. Nakon neuspjeha legalnim i mirnodobskim putem u Podgoričkoj skupštini, kako bi se obezbijedio povoljniji ulazak Crne Gore u istu državnu tvorevinu sa Srbijom, a naime proširena pregovaračka moć za stolovima Italije u pitanjima oko interesne sfere Jadranskog primorja, dajući podršku uspostavljanju prethodnog stanja obnove crnogorske države pod njenim kraljem Nikolom. Zelenaši su se sukobili sa bjelašima, pristalicama bezuslovnog ujedinjenja, sastavljenih iz crnogorske omladine i klubaških narodnjaka. Glavni organizatori Božićne pobune su bili italijanski agent Ministarstva vojnog novinar Đovani Baldači i crnogorski uticajni političar Jovan S. Plamenac.

Nakon neuspjeha pobune, otpor je nastavljen u vidu Crnogorske vojske u egzilu u Italiji, koja je prebacivana da vrši iznenadne napade na Pomorje krišom, do njenog raspuštanja 1921. godine italijansko-jugoslovenskim dogovorima. Pojedine čete su ostale da se kriju po nedostupnim krajevima i vrše četnički vid otpora povremenim terorističkim napadima sve do 1924. godine. Brojčana snaga Zelenaša u samoj Božićnoj pobuni je bila blizu tri hiljade naoružanih ljudi. Većina vojnika, pak, borbu lično nije vidjela. Neki okarakterišu sukob kao čistu invaziju Italije, neki kao građanski sukob politički suprotstavljenih Crnogoraca, a ima i onih koji borbu smatraju ustankom crnogorskog naroda.

Politika Italije i pripreme

IdejaUredi

 
Primjerci sačuvanih starih zastava Kraljevine Crne Gore. Istovjetne zastave nastavili su nakon 1918. godine da koriste i zelenaši.

Prve naznake u Kraljevini Italiji od njenog nacionalnog ujedinjenja o ekspanzionističkim pokretima, koji će se doduše prvo manifestovati zakašnjelim kolonijalizmom i neuspješnom željom za pomorskom dominacijom, u Evropi, a naime značajno prije od vrhunca u vidu fašističkog pokreta koji je zamišljao obnovu Rimskog carstva, su na Balkansko poluostrvo. Botaničar po imenu Antonio Baldači, italijanski politički i nacionalni ideolog, 15. juna 1902. godine podnosi program za širenje italijanskog uticaja na istok. On se zalagao za mirno istraživanje, formiranje posebnih balkanoloških ekipa koje bi se bavile istraživanjem s one strane mora na polju etnografije i antropologije, kao i tamošnjim problemima preistorijskog, istorijskog i arheološkog karaktera. Time bi bilo dokazano nacionalno pravo Italijana na Jadran, a u svojim istorijskim državno-pravnim zasnivanjima, delimično posmatrajući i nasljeđe u vidu Mletačke republike.

Antonio Baldači je u svojoj publikaciji iznio studije da su Crnogorci i albanske Gege svojim najvećim dijelom direktni potomci Ilira, zauzimajući stav da bi trebalo raditi na prosvetljavanju tih naroda na tom polju i pripremati, bez većeg direktnog osvajačkog pohoda, stvaranje jedne balkanske federacije „na ilirskoj osnovi“ kao najveće regionalne sile Balkanu, koja bi bila ostvarena na ruševinama osmanlijske i habsburške imperije, započinjući nezavisnošću albanske države i stvaranjem unije između nje i Crne Gore. Takav novi politički faktor bi se razvijao pod italijanskim uticajnim okvirom i, prema tvrnjama Antonija Baldačija, tamošnji narodi bi bili vrlo privrženi Rimu. Trebalo bi naglasiti da ovaj plan ne predstavlja ideologiju italijanskog nacionalizma, pa niti politiku zvanične Italije, već podložni okvir za politiku prema Jugoslovenima koju je italijanska država oformila tek u Prvom svjetskom ratu, odnosno primijenila s njegovim krajem i neposredno poslije njega.

Razvitak situacijeUredi

 
Zelenaška spomenica "Za pravo, čast i slobodu Crne Gore", koju je 1919. godine ustanovila crnogorska emigrantska vlada

Dana 26. aprila 1915. godine je u Londonu sklopljen Londonski sporazum između predstavnika Antante i Italije, koji je doveo do izvlačenja Italije iz neutralnosti i stupanja u rat na strani Saveznika. Kao nagrada, dijeljene su neprijateljske teritorije, i Italiji su obećane Istra, dio Dalmacije, kao i sama Albanija. Potrebno je naglasiti da su kraljevine Srbija i Crna Gora odbile da budu učesnice sporazuma, u ime svojih južnoslovenskih sunarodnika koji su živjeli u Austrougarskoj. Kraljevina Italija je imala zbog ovog bilateralnog međudržavnog sporazuma itekakav pravni okvir za žaljenje i nezadovoljstvo koje je ispoljavala u vrijeme rasparčavanja Dvojne monarhije, kao i opravdanje za iredentističku politiku i neprijateljstvo prema ideji jugoslovenskog ujedinjenja, koja je imala određene simpatije kod velikih stranih sila.

Kraljevina Crna Gora, koja je ratovala na strani Srbije odnosno Antante, okupirana je i uništena od strane Centralnih sila tokom rane 1916. godine. Kralj Nikola I Petrović je izbjegao krišom na brzinu sa svojom rodbinom i najbližim pristalicama iz zemlje, što je ostavilo zemlju bez državno-pravne pozadine i dovelo do velikog pada rejtinga crnogorskog dvora i u domaćim i stranim očima i započelo procese pokreta za ujedinjenje Crne Gore sa Srbijom, a crnogorska vojska pobijeđena, što je zemlji na tlu zapečatilo sudbinu. Pobjednički Saveznici su tretirali Crnu Goru u pregovorima sa pobijeđenima kao dio Austrougarske, 3. novembra 1918. godine Austrougarska monarhija je potpisala bezuslovnu kapitulaciju, a po primirju potpisanim potom, za Crnu Goru i Boku Kotorsku je organizovana zajednička Saveznička misija pod komandom Franše D'Eperea sa sjedištem u Kotoru, sastavljena iz nekoliko hiljada francuskih, američkih, srpskih, britanskih, pa i italijanskih naoružanih snaga. Riječi Nikole i njegove Vlade u izgnanstvu povodom razvoja ovih događaja niko nije slušao, ne smatrajući ih relevantnim faktorom. Italijanska vojska zaposjela je uglavnom oblast crnogorskog Pomorja, gdje je pojedinačno bila i najjača. Tu se ukazala prilika da Italija djeluje na ovom pravcu. Politika koju je Italija sprovodila u ovim oblastima nije u svojoj potpunosti predstavljala očekivanje ikakve šire uspješnosti u samoj Crnoj Gori, već prvenstveno kao adut na pregovaračkim stolovima kada su u pitanju italijansko-jugoslovenski jadranski teritorijalni sporovi.

Pokušaji intervencijeUredi

Veliki narodni protest na CetinjuUredi

Odbor za pobunuUredi

PobunaUredi

Proba (Vir i Rijeka)Uredi

Cetinje — kulminacijaUredi

PregovoriUredi

OkršajUredi

Podgorica i NikšićUredi

EpilogUredi

Povremeni sukobiUredi

ZločiniUredi

Sudski procesiUredi

Vlast se ponašala izuzetno blagonaklono prema gubitnicima u ovom sukobu, što je izazvalo vrlo velike proteste kod bjelaša. Nikome nije suđeno za komandnu odgovornost i svima koji su se predali i priznali državu su, čak na protivljenje šire javnosti, dati visoki položaji - jedan od zelenaških komandira Krsto Popović je prihvaćen u vojsku, a Jovan Plamenac, glavni organizator pobune, je prihvaćen u radikalnu stranku i vlasti, na opšte proteste. Kralj Aleksandar Karađorđević je ukazom stavio izvan snage najveću kaznu, smrtnu, pa niko nije bio osuđen na smrt, bez ikakvih obzira na zločin. Veliki Župan Zetske oblasti Milovan Džaković je osnivao opštinske odbore za narodno opraštanje, kojim su se okupljali oštećeni i molili da ne podnose krivične prijave protiv potencijalnih zelenaških zločinaca, i populisala ideja opšte amnestije. Sve ove mjere su bile usmjerene ka ostvarivanju narodnog pomirenja u Crnoj Gori.

Ukupno je osuđeno između 200 i 300 Zelenaša, a robiju su izdržavali u zatvoru u Zenici, skoro svi direktni borci. Osuđeni su uglavnom na kazne od 4 do 20 godina zatvora, s tim što je jedan broj dobio i doživotnu robiju u lakim lancima. Prilikom suđenja se posebno uzimala tačka 59, po kojoj je svaka kazna morala biti umanjivana jer je smatrano da su izvršioci krivična djela učinili pod pritiskom komande, odnosno slušanjem naređenja. Posljednji sudski proces protiv zelenaških optuženika je održan na Cetinju 25. novembra 1924. godine, kada je od 23 optuženih 5 osuđeno na doživotnu robiju u lakim lancima, a ostali na 4-20 godina zatvorske kazne, a kada su interesantno tokom izricanja presude i spominjanja kralja Aleksandra svi optuženi uzviknuli „Živijo kralj!" u njegovu čast na inicijativu Radojice Nikčevića, koji je sam dobio doživotnu. Osuđenici na doživotnu robiju i najdužu zatvorsku kaznu su uglavnom puštani ranije masovnim dijeljenjem pomilovanja od strane kralja Aleksandra I, uključujući pomenutog R. Nikčevića poslije nekoliko godina, kao i jednog od znamenitijih Zelenaša, Novicu Radovića, osuđenika na 20 godina koji je pomilovan poslije 9. Niko od Bjelaša nije bio osuđen niti okrivljen, pa ni osumnjičen za zločine.

Istorijska retrospektiva i kontroverzeUredi

Vidi jošUredi

IzvoriUredi

LiteraturaUredi