Socijalizam

Crvena zastava, simbol radničkog i socijalističkog pokreta

Socijalizam (engl. socialism; franc. socialisme; nem. sozialismus; poreklo prema lat. socialis: društveni; saveznički), pojam koji označava ideje, teorije, pokrete koji teže kolektivnom vlasništvu i kontroli nad sredstvima proizvodnje, razmene i distribucije[1]. Nastao je u 18. veku u Evropi kao reakcija na industrijalizaciju i kapitalizam.[2][3][4] Socijalizam se kroz istoriju svog razvoja pojavljivao unutar različitih političkih koncepcija i teorija, od kojih su najznačajnije: utopijski socijalizam, anarhizam, marksizam različitih struja, anti-autoritarni komunizam, boljševizam (autoritarni komunizam), religijski socijalizam (hrišćanski socijalizam i sl.), demokratski socijalizam, socijaldemokratija itd.[5][6][7][8]

UvodUredi

Centralne vrednosti zajedničke svim oblicima socijalizma jesu kritika privatnog vlasništva i njegovo socijalizovanje, tj. podruštvljenje (ili barem neki oblik društvene kontrole nad njim), te načelo društvene jednakosti.[9][10][11][12][13] Pojavni oblici socijalizma međusobno se razlikuju po načinu (sredstvima) kojim će se te vrednosti postići. Iako se sadržaj pojma socijalizma može pronaći već u ranim iskustvima čovečanstva (pojedinim etičko-religijskim učenjima[14], u praksi nekih religijskih zajednica, judeo-hrišćanskom mesijanizmu, odnosno u učenjima svih onih koji su bolje društvo pokušavali postići koncepcijama pravednosti utemeljenim na jednakosti i bratstvu), socijalizam je moderna ideja.

U tom smislu elementi socijalističkog mišljenja mogu se pronaći u delima slavnih utopista[traži se izvor][potrebna strana] (T. Kampanela, Tomas Mor).[15][potrebna strana] U delu Utopija iz 1516. Tomas Mor drži da »tamo gde je vlasništvo privatno, gde je novac merilo svih stvari, teško je i nemoguće da zajednica ima pravednu vladu«.

Utopijski socijalizamUredi

Prve konkretne ideje socijalističkog načina proizvodnje i uređenja društva postavili su utopijski socijalisti, koji su se protivili privatnom vlasništvu, kapitalizmu i njemu svojstvenoj doktrini slobodnog (neregulisanog) tržišta. Šarl Furije je težio izgradnji društva na osnovi falansterija ili falangi (model uravnoteženih zajednica), koje bi funkcionisale kao akcionarska društva, čiji bi se dohodak delio među članovima društva, pa nikakav oblik vlasti ne bi bio potreban. Sen Simon se zauzimao za novi društveni poredak s centralizovanom strukturom u kojem će umesto vladavine kapitalista društvom upravljati naučnici i najučeniji članovi društva, a Robert Oven usmerio se na sindikalno i zadružno radničko udruživanje. Reč „socijalista” prvi se put pojavila 1827. u časopisu „Cooperative Magazine”, koji je uređivao Robert Oven, a reč „socijalizam” u časopisu „Le Globe” 1832.

Ovaj oblik društva se karakteriše kao utopijski socijalizam,[traži se izvor] s tim da je krucijalno da bi ga sami njegovi zagovornici — ako ne standardnim, kao reakciju na optužbu da je utopija, nazvali distopijskim socijalizmom.

AnarhizamUredi

Anarhizam, pokret i doktrina unutar socijalističke teorije i socijalističkog pokreta, koji se zalagao za uređenje gde se odlučuje o svemu direktno-demokratski od strane naroda, te zbog toga nema potrebe za vođama i vladarima. Inspirisani idejama Pjera Žozefa Prudona i praksom Pariske komune iz 1871. ruski anarhisti Mihail Bakunjin i Petar Kropotkin zauzimali su se za društvo bez države i privatnoga vlasništva. Društvo se razumevalo kao skup slobodno ujedinjenih komuna (anarhistički komunizam) i proizvodnih udruženja u kojem nema spoljne prisile (državne, pravne, političke, ekonomske) nad pojedincima.

Ovaj oblik društva se karakteriše kao anarhijski socijalizam.[traži se izvor]

MarksizamUredi

Nakon revolucije 1848. i pojave novih mišljenja socijalizam je dobio novo značenje. Pod uticajem Karla Marksa i Fridriha Engelsa socijalizam je dobio naučnu formu — naučni socijalizam (termin za koji je Marks tvrdio da se koristi kao suprotnost utopijskom socijalizmu). Kritičkom analizom kapitalističke političke ekonomije Marks i Engels prikazali su neke osnovne zakonitosti njegovog razvoja, njegove unutrašnje protivrečnosti, ali i neke opšte zakonitosti društvenog razvoja. Naučni socijalizam ukazuje da socijalizam nije moguć u bilo koje vreme, nego kada se ostvare materijalni uslovi prvenstveno u ekonomiji i kada se razviju proizvodne snage potrebne za stvaranje socijalizma. Osnivanjem Prve internacionale 1864. postavili su temelje međunarodnom socijalizmu. Marksov socijalizam (komunizam) je uključivao strategiju revolucionarne klasne borbe radništva i s tim u vezi razgraničenje od ostalih strujanja unutar međunarodnog socijalizma. Od Marksovih i Engelsovih teorija su nastale različite struje marksizma, sa različitim tumačenjima i interpretacijama.

SocijaldemokratijaUredi

Socijaldemokratija, pokret i doktrina unutar socijalističke i teorije i pokreta, na čelu s Eduardom Bernštajnom, zalagala se za evolucionu i postepenu reformsku transformaciju kapitalističkoga društva u besklasno socijalističko društvo. Time su se protivili revolucionarnom putu, a naročito autoritarnom konceptu revolucije, zbog čega su bili nazivani reformistima (ili revizionističkim marksistima).

BoljševizamUredi

Boljševizam, struja i od 1912. samostalna politička stranka u Rusiji, revolucionarnim je putem 1917 (Oktobarska revolucija) osvojila vlast u Rusiji i time odredila novo značenje i smer tadašnjeg međunarodnog socijalizma. V. I. Lenjin, predvodnik boljševičke revolucije i ideolog ruskog socijalizma (lenjinizam i marksizam-lenjinizam), postulate je temeljio na svojoj interpretaciji Marksove i Engelsove teorije, odbacujući do tada vladajući teorijski revizionizam i politički reformizam u socijalističkom pokretu.

Kako god, odbacio je i političku demokratiju, koja bi trebalo da postoji tokom socijalističke revolucije, o čemu naročito govori Roza Luksemburg, koja se zalagala za „revolucionarni demokratski socijalizam”.[pojasniti]

To je označilo istorijski raskid boljševizma sa marksistima različitih struja i početak prevladavanja boljševičke (marksističko-lenjinističke) struje u tadašnjem međunarodnom socijalističkom pokretu, što je bilo ojačano osnivanjem Komunističke internacionale (Kominterne) 1919.

Boljševizam (marksizam-lenjinizam), sebe je prikazivao kao političku ideologiju koja kroz revoluciju profesionalnih revolucionara uspostavlja jednopartijski sistem, koji autoritarnim i represivnim metodama teži izgradnji socijalizma. Stvaranjem Sovjetskog Saveza boljševizam se učvrstio kao poredak, a dolaskom J. V. Staljina na čelo Partije sve je više poprimao totalitarni karakter prema unutra i imperijalistički prema van (»socijalizam u jednoj zemlji«).

Nakon Drugog svetskog rata, centralno-istočne evropske države pod uticajem Sovjetskog Saveza razvile su slične jednopartijske režime, koji su sebe nazivali socijalističkim. Od osnivanja Varšavskog pakta 1955, u koji je bilo uključeno osam evropskih država, jednopartijski sistem se još snažnije institucionalizovao te doveo do blokovske podele sveta. Tako su se jednopartijski režimi uspostavili i osnažili u Evropi, ali i u ostatku sveta (Kina, Severna Koreja, Kuba itd.). U tom smislu, socijalizam je bio sinonim za svaki politički sistem u kojem je bio uspostavljen jednopartijski sistem na čelu s komunističkom partijom.

Zbog nemogućnosti praćenja svetskog ekonomskog napretka, privredne neefikasnosti, nesposobnosti zaštite ljudskih prava, kulturne insuficijencije te neosetljivosti za savremene društvene tendencije, jednopartijski režimi predvođeni Komunističkom partijom, koji su svoje unutrašnje uređenje nazivali socijalističkim, urušili su se sa početkom 1990-ih u Sovjetskom Savezu i nizu drugih zemalja.

Osude jednopartijskih režima komunističkih partijaUredi

Parlamentarna skupštine Saveta Evrope je Rezolucijom VE 1481/2006 od 25. januara 2006. godine osudila zločine jednopartijskih režima komunističkih partija iz 20. veka, kao totalitarnih. U toj osudi se izričito spominju „masovna kršenja ljudskih prava od strane totalitarnih komunističkih režima … koja su kao dela nasilja uključivala individualna i kolektivna pogubljenja, kao i smrt u koncentracionim logorima, izgladnjivanje, deportacije, mučenje, ropstvo, prislini rad i druge oblike masovnog psihičkog terora”.

Levičarska kritika boljševizma i marksizma-lenjinizmaUredi

Socijaldemokrate, demokratski socijalisti, anti-autoritarni komunisti, anarhisti i „neboljševički marksisti” ne podržavaju boljševički i „marksističko-lenjinistički” pristup izgradnji socijalističkog društva.

Savremeni marksisti smatraju boljševizam i marksizam-lenjinizam iskrivljenjem i izopačenjem plemenitih ideja Marksa i Engelsa o socijalnoj pravdi, jer oni nisu bili protiv političke demokratije tokom izgradnje socijalizma.[16] U Kritici Gotskog programa, Građanskom ratu u Francuskoj, Manifestu i drugim radovima Marks ukazuje da se socijalistički preobražaj treba učiniti u obliku demokratskog političkog režima, te da je prvi cilj „osvajanje demokratije”.

U ovim delima, Marks na jezgrovit način govori, između ostalog, o državi, i daje skicu tranzicijske države koja je demokratska radnička vlast. U toj skici, nema mesta za logore, streljanje i proterivanje. Socijalistička izgradnja je suprotna vladavini partijske elite i autokratskim odnosima u ekonomskoj sferi. Marks piše o tome da je oslobođenje radništva delo samog radništva (a ne male konspirativne organizacije profesionalnih revolucionara), o tome da je sloboda pojedinca uslov slobode svih, te o tome da je Pariska komuna uzor socijalističke izgradnje.

U Građanskom ratu u Francuskoj Marks analizira iskustvo Pariske komune iz 1871. i ocenjuje da je to konačno pronađeni politički oblik oslobođenja radničke klase. „Konačno pronađeni oblik oslobođenja radničke klase” je vlast koja je razvijala mehanizme direktne demokratije u politici i ekonomiji, koja je uvela radničko samoupravljanje, poštovala različita, pa i suprotna politička mišljenja, te dozvolila demokratsko takmičenje različitih stranaka na izborima, koja je pretvorila predstavničko telo u vrhovnu vlast, spojivši zakonodavnu i izvršnu funkciju u njegovim rukama, te ukinula stajaću vojsku i birokratiju. Tu nema mesta za nikakvu represiju pojedinaca nad društvom.[17]

Demokratski socijalizam u 21. vekuUredi

Savremena i nova levica zasnovana na politici demokratskog socijalizma teži umanjenju ili prevazilaženju svih društvenih stratifikacija.[18] Savremena i nova levica se zalaže za umanjenje neslobode, nejednakosti i nesolidarnosti u društvu, koje uzrokuje ekonomski kapitalizam, a kao krajnji cilj vidi prevazilaženje ekonomskog kapitalizma i uspostavljanje društveno-ekonomskog uređenja baziranog na direktnoj demokratiji u političkoj i ekonomskoj sferi, te na demokratski planiranoj proizvodnji. To je sistem proizvodnje i raspodele koji bi bio u skladu sa potrebama svake pojedinke i svakog pojedinca, te društva kao celine, i koji bi uzimao u obzir nosive kapacitete i uslove regeneracije životne sredine.

Zagovara dostizanje postkapitalističkog društva koje bi bilo bazirano na individualnoj i kolektivnoj slobodi, jednakosti, solidarnosti i međusobnoj pomoći, zbog čega teže umanjenju i prevazilaženju svih oblika represije, hijerarhije i vlasti pojedinca nad pojedincem. Pristalice ove politike smatraju da je za ostvarivanje ovih ideja neophodno umanjiti i prevazići sve oblike autoritarnog načina organizovanja. Zbog toga se organizuju u levičarske političke stranke i pokrete.

Pristalice savremene i nove levice shvataju svoj ideal kao proces umanjenja i prevazilaženja nepravdi koje stvara ekonomski kapitalizam, koji sledi viševekovnu tradiciju borbi naprednih pokreta, radnika, poljoprivrednika, žena, manjina i starosedeoca.

Obeležja savremene i nove levice za umanjenje nepravdi koje stvara ekonomski kapitalizam:

  • Na nivou preduzeća to znači razvijanje mehanizama demokratije na radnom mestu;
  • Na nivou ekonomije to znači razvijanje društvene i demokratske koordinacije umesto slepe tržišne proizvodnje;
  • Na nivou državnih institucija to znači širenje predstavničkog tipa demokratije sa mehanizmima direktne demokratije (npr. participativni budžet, opoziv poslanika i gradonačelnika, itd.);
  • Na nivou društva to znači borba protiv svakog oblika podređenosti i iskorišćavanja, naročito borba protiv diskriminacije na osnovu rase, pola, seksualne orijentacije, nacionalne ili etničke pripadnosti, pogleda na svet, hendikepa, pripadnosti manjinskoj grupi i sl.;
  • U odnosu na životnu sredinu to znači usklađivanje privrede u skladu sa nosećim i obnovljivim sposobnostima životne sredine, te sa uvođenjem ekološki prihvatljivih tehnologija.

Pristalice savremene i nove levice se zalažu za internacionalizam, umanjenje i prevazilaženje nepravdi koje stvara svetski kapitalizam, pa se vezuju uz napredne pokrete i stranke iz celog sveta. Borba obuhvata svetski anti-kapitalistički pokret, kojeg čine različiti radnički i sindikalni pokreti, pokreti za ljudska i manjinska prava i slobode, te savremene levičarske stranke, organizacije, grupe i pojedinci.

Napredni pokreti se obično organizuju na dva načina. Organizuju se kao stranke koje žele dobiti demokratsku političku moć i delovati kao anti-sistemska vlast, ali i kao pokreti koji se bore za prevazilaženje sistema bez želje za preuzimanjem političke vlasti. Obe strategije su značajne: oni koji deluju odozdo, i menjaju dosadašnje društvene odnose, i oni koji u formalnom političkom prostoru menjaju politike odozgo.

Termin nova, demokratska levica ili demokratski socijalizam se koristi i kao sinonim za različite anti-autoritarne socijalističke i neo-marksističke pokrete, organizacije i stranke, ali se pridev „demokratski” koristi za razlikovanje demokratskih levičara od boljševizma 20. veka i marksističko-lenjinističkog modela izgradnje socijalizma, koji se smatra nedemokratskim i autoritarnim, te iskrivljenjem plemenite ideje socijalne pravde.

Načelna obeležja nove, demokratske levice i demokratskog socijalizma su: anti-autoritarnost i demokratičnost; anti-kapitalizam; anti-militarizam; sekularizam i anti-klerikalizam; internacionalizam i anti-nacionalizam…

ReferenceUredi

  1. ^ socialism | Definition of socialism in English by Oxford Dictionaries
  2. ^ Sinclair, Upton (1. januar 1918). Upton Sinclair's: A Monthly Magazine: for Social Justice, by Peaceful Means If Possible. »Socialism, you see, is a bird with two wings. The definition is 'social ownership and democratic control of the instruments and means of production.'«
  3. ^ Nove, Alec. „Socialism”. New Palgrave Dictionary of Economics, Second Edition (2008). »A society may be defined as socialist if the major part of the means of production of goods and services is in some sense socially owned and operated, by state, socialised or cooperative enterprises. The practical issues of socialism comprise the relationships between management and workforce within the enterprise, the interrelationships between production units (plan versus markets), and, if the state owns and operates any part of the economy, who controls it and how.«
  4. ^ Nove, Alec. „Socialism”. New Palgrave Dictionary of Economics, Second Edition (2008). »A society may be defined as socialist if the major part of the means of production of goods and services is in some sense socially owned and operated, by state, socialised or cooperative enterprises. The practical issues of socialism comprise the relationships between management and workforce within the enterprise, the interrelationships between production units (plan versus markets), and, if the state owns and operates any part of the economy, who controls it and how.« Rosser, Mariana V. and J Barkley Jr. (23. jul 2003). Comparative Economics in a Transforming World Economy. MIT Press.ISBN 978-0-262-18234-8. стр. 53.. »Socialism is an economic system characterised by state or collective ownership of the means of production, land, and capital.«
  5. ^ „What else does a socialist economic system involve? Those who favor socialism generally speak of social ownership, social control, or socialization of the means of production as the distinctive positive feature of a socialist economic system” N. Scott Arnold. The Philosophy and Economics of Market Socialism : A Critical Study. Oxford University Press.1998. стр. 8.
  6. ^ Busky, Donald F. (20. јул 2000). Democratic Socialism: A Global Survey. Praeger. ISBN 978-0-275-96886-1. стр. 2.. »Socialism may be defined as movements for social ownership and control of the economy. It is this idea that is the common element found in the many forms of socialism.«
  7. ^ Bertrand Badie; Dirk Berg-Schlosser; Leonardo Morlino (2011). International Encyclopedia of Political Science. SAGE Publications, Inc. стр. 2456. ISBN 978-1-4129-5963-6. »Socialist systems are those regimes based on the economic and political theory of socialism, which advocates public ownership and cooperative management of the means of production and allocation of resources.«
  8. ^ Zimbalist, Sherman and Brown, Andrew, Howard J. and Stuart (1988). Comparing Economic Systems: A Political-Economic Approach. Harcourt College Pub. ISBN 978-0-15-512403-5. стр. 7.. »Pure socialism is defined as a system wherein all of the means of production are owned and run by the government and/or cooperative, nonprofit groups.«
  9. ^ Brus, Wlodzimierz (5. новембар 2015). The Economics and Politics of Socialism. Routledge.ISBN 978-0-415-86647-7. стр. 87.. »This alteration in the relationship between economy and politics is evident in the very definition of a socialist economic system. The basic characteristic of such a system is generally reckoned to be the predominance of the social ownership of the means of production.«
  10. ^ Michie, Jonathan (1. јануар 2001). Readers Guide to the Social Sciences. Routledge. стр. 1516. ISBN 978-1-57958-091-9. »Just as private ownership defines capitalism, social ownership defines socialism. The essential characteristic of socialism in theory is that it destroys social hierarchies, and therefore leads to a politically and economically egalitarian society. Two closely related consequences follow. First, every individual is entitled to an equal ownership share that earns an aliquot part of the total social dividend…Second, in order to eliminate social hierarchy in the workplace, enterprises are run by those employed, and not by the representatives of private or state capital. Thus, the well-known historical tendency of the divorce between ownership and management is brought to an end. The society — i.e. every individual equally — owns capital and those who work are entitled to manage their own economic affairs.«
  11. ^ „2. (Government, Politics & Diplomacy) any of various social or political theories or movements in which the common welfare is to be achieved through the establishment of a socialist economic system” „Socialism” at The Free dictionary
  12. ^ Arnold, Scott (1994). The Philosophy and Economics of Market Socialism: A Critical Study. Oxford University Press.ISBN 978-0-19-508827-4. стр. 7—8.. »This term is harder to define, since socialists disagree among themselves about what socialism ‘really is.’ It would seem that everyone (socialists and nonsocialists alike) could at least agree that it is not a system in which there is widespread private ownership of the means of production…To be a socialist is not just to believe in certain ends, goals, values, or ideals. It also requires a belief in a certain institutional means to achieve those ends; whatever that may mean in positive terms, it certainly presupposes, at a minimum, the belief that these ends and values cannot be achieved in an economic system in which there is widespread private ownership of the means of production…Those who favor socialism generally speak of social ownership, social control, or socialization of the means of production as the distinctive positive feature of a socialist economic system.«
  13. ^ Hastings, Mason and Pyper, Adrian, Alistair and Hugh (21. децембар 2000). The Oxford Companion to Christian Thought. Oxford University Press.ISBN 978-0-19-860024-4. стр. 677.. »Socialists have always recognized that there are many possible forms of social ownership of which co-operative ownership is one…Nevertheless, socialism has throughout its history been inseparable from some form of common ownership. By its very nature it involves the abolition of private ownership of capital; bringing the means of production, distribution, and exchange into public ownership and control is central to its philosophy. It is difficult to see how it can survive, in theory or practice, without this central idea.«
  14. ^ Cort, John C. (1988). Christian Socialism: An Informal History. Maryknoll, New York. Orbis Books.ISBN 978-0-88344-574-7.
  15. ^ von Mises, Ludwig (1981) [1951]. „Christianity and Socialism”. Socialism. New Heaven. Yale University Press.
  16. ^ Goran Markovic: Socijalizam — duh proslosti?
  17. ^ Marks življi nego ikad
  18. ^ Woshinsky, Oliver H., Explaining Politics: Culture, Institutions, and Political Behavior (Oxon, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 2008) pp. 145—149.

Vidi jošUredi

LiteraturaUredi

Spoljašnje vezeUredi