Отворите главни мени

Turbe[a] (tur. türbe, od arap. turba[2] — u prevodu: mauzolej, natkrivena grobnica[1]) je islamski nadgrobni spomenik, obično podizan uz džamiju ili na groblju.[2] Turbeta su obično podizana nad grobovima paša, šehova i nekih drugih istaknutijih ili imućnijih osoba. Neka su gradili pojedinci sami za sebe još za života, a druge su pak podizali nasljednici ili poštovaoci pokojnika.[3][4]

Nadgrobna je građevina, spomenik, kvadratne, ili heksagonalne (šest uglova) kao i oktogonalne (osam uglova) osnove. Ove građevine su od punih zidova, pokrivena nekada olovnom kupolom, nekada četvorostranim krovom otvorenog ili zatvorenog tipa. Otvorena turbeta imaju 4 do 6 kamenih stubova, spojenih zidanim lukovima koji nose nizak osmostrani ili šestostrani cilindrični dio, s prozorima koji se, radi osvjetljenja, umeću na kupolama između gornje kape, polulopte i donje osnovice koja nosi cijelu konstrukciju. Turbeta zatvorenog tipa, su po svom prostornom rješenju, slična džamijama, mada im osnova i oblik nije uvijek kvadrat, nego osmougao. Na prostoru Balkanskog poluostrva se susrijeću i turbeta koja imaju i četiri stuba koja nose kupolu, kao i ona koja nijesu pokrivena, ali su sa otvorima na zidinama (perforacionim zidovima).[5][2]

Садржај

IstorijaУреди

 
Turbe iz 13. vijeka u gradu Divirigi u provinciji Sivas u centralnoj Anadoliji. Ovo je primjerak jednog od ranih izgleda turbeta.

U islamski svijet turbe/mauzolej su uneli Turci seldžuci. Prvobitno je imalo dva oblika koja su se razvila na prostoru Horasana: nadgrobna kula okrugle, poligonalne ili zvijezdaste osnove, vitka i zasvedena kupolom koja je sa spoljne strane najčešće pokrivena kupastim krovom, i kuba, kvadratna sala presvođena kupolom.[6] (v. galeriju)

Mongoli iz Tamerlanovog perioda (Timuridi) i Moguli iz Indije su usvojili tip ivana male dubine kao ulazni portal i često su ga raspoređivali na sve četiri strane građevine. Od vrijemena cara Akbara, u najimpozantnijim indijskim mauzolejima, fasadni ivani imaju sa strana, na dva sprata, niše u vidu lođe. Na uglovima ovih mauzoleja dižu se često četiri minareta što ukazuje da su kuba i džamija sa centralnom osnovom, često bile inspirisane istom shemom.[7] (v. galeriju)

Na prostoru same današnje Turske ima veliki broj turbeta, posebice u Istanbulu, u kojima počivaju sultani i druge važne ličnosti iz Osmanskog carstva. (galerija)

Na prostor Balkanskog poluostrva turbeta u obliku u kojem su ovdje poznata i rasprostranjena, su došla sa turskim osvajanjima ovih krajeva.[8]

Bosna i HercegovinaУреди

Turbeta su, na prostoru Bosne i Hercegovine, u prošlosti bila veoma rasprostranjena. Istoričar kulture Alija Bejtić u svom radu o spomenicima islamske arhitekture iz sredine 50-ih godina prošlog vijeka, navodi da ih je tada bilo 50, uz mišljenje da ih je prije bilo sigurno još toliko.[3] Za vrijeme rata u Bosni i Hercegovina 90-ih godina jedan broj ovih nadgrobih spomenika je uništen. Ukupno je srušeno 37 turbeta[9], premda se u drugim izvorima navodi veći broj.[b] Jedan broj ovih objekata je nakon završetka rata obnovljen.

Turbeta su u pogrebnoj kulturi ljudi imala važno simbolično značenje. Naime, kako ističe istoričarka arhitekture Amra Hadžimuhamedović, kupola na građevinama je najkasnije od 16. vijeka za muslimansko stanovništvo Bosne, imala simbolično značenje raja. Porijeklo ovakvog poimanja arhitektonske kupole i značaja koji joj je pridavan, imalo je ishodište, sa jedne strane, u postojećoj lokalnoj kulturi stanovništva (nerazdvojnost od izvornih oblika ljudskog stanovanja u Bosni — pećina i okruglih kuća, sa kupastim krovovima obloženim granama i slamom), dok sa druge strane, odlučujući je momenat dolazak islama i njegovog sjećanja na uvođenje kube (qubba) kao presudnog elementa islamske arhitekture, posebno pogrebne, inače zajedničkoj za cjelokupan islamski svijet.[12]

Ova simbolička funkcija kupole je kod turbeta u najelementarnijem obliku dolazila do izražaja. Za razliku od drugih velikih islamskih građevina sa kupolama (džamije, hamami, medrese), simboličku predstavu raja podignutu jednostavno iznad groba, ovdje su nosili samo stupovi. Negdje ni sama kupola nije bila puna, od kamena, nego je građena njena (simbolička) imitacija od žičane mreže. Kvadratni prostor iznad kupole je takoђe imao religijsko značenje, označavajući zemlju i obustavljanje svakog kretanja.[12]

Kad je o samim arhitektonskim karakteristikama ove memorijalne arhitekture riječ, na prostoru BiH, prema Bejtiću, postoje tri tipa turbeta: kupolasti zatvoreni, kupolasti otvoreni i obični drveni tip.[3]

 
Gazi Husrev-begovo turbe i turbe Murata Tadića u Sarajevu.

Prvi, kupolasti zatvoreni tip, ima u tlocrtnoj shemi uvijek pravilan ili približno pravilan oktogon. Uobičajeno je zidan od tesanog i nežbukanog kamena, mahom sedre ili sige. U okolnim zidovima su obično tri prozora s demirima, dva nasuprot jedan drugome, a naspram trećeg prozora je opet lijepim lukom nadsvođen ulaz u turbe, koji gotovo uvijek ima nadstrešnicu. Masivni i razmjerno dosta visoki zidovi prelaze u kamenu i olovom prekrivenu kupolicu obično preko trompa, ali i pojedinim slučajevima i preko pandantiva. Na sredini unutrašnjeg osmougaonog prostora je grobnica (negdje jedna, a negdje i dvije), uvijek obilježena praznim drvenim sarkofagom (kuburom). Ta kubura na gornjem dijelu ima oštru grbinu, a sva je prevučena zelenom čojom. Iznad uzglavlja je drveni ili kameni stalak i na njemu od naravnog materijala turban — što ga je pokojnik nosio.[3]

Ovaj tip turbeta se gradio samo u XVI vijeku i nema ih mnogo na prostoru BiH. Najreprezentativniji i najstariji primjerak ovog tipa su turbeta Gazi Husrevbega (umro 1541) i Muratbega Tardića (umro 1545), jedno pored drugog, sa lijeve strane Gazi Husrevbegove džamije u Sarajevu. U ovu grupu takođe spadaju i dva turbeta u Čajniču — turbe hercegovačkog sandžakbega i čajničkog legatora Sinanbega (umro poslije 1582) i njegove supruge Šemse-kadune, inače sestre velikog vezira Mehmed-paše Sokolovića i drugo je turbe nekog šejha Murat-dede. U ovu grupu takođe spada i jedno omanje turbe u Prači. Najveći broj turbeta ovog tipa se nalazi u Banjoj Luci, njih sedam. U arhitektonskom smislu, ljepotom svoje gradnje plijene Ferhad-pašino turbe (sagrađeno 1587. godine) u dvorištu Ferhadije džamije i Halil-pašino turbe na pola puta između Gornjeg i Donjeg Šehera, u blizini poznate Maločbegove nekropole. Bejtić u ovu skupinu ubraja i turbe Kara Osmanbega, oca spomenutog Maločbega (umro 1555 godine), u Kopčićima kod Donjeg Vakufa, gdje se naziru samo ostaci ove građevine.[13] (v. galeriju)

 
Turbe na alifakovačkom groblju u Sarajevu.

Drugi, kupolasti otvoreni, tip turbeta u tlocrtu ima najčešće čisti kvadrat. Turbe kod ovog tipa je otvoreno sa svih strana, a kupolu nosi kolonada od četiri ili osam stupova, često s vrlo pomno obrađenim bazama, kapitelima i lukovima. Sve je od tesanog kamena. Neka turbeta ovog tipa, međutim, nemaju uopšte očekivane masivne, kamene kupole. Spoljašnji oblik kupole tu samo imitira lagana žičana mreža, upeta u okolni zid. Unutrašnja površina kod nekih ovakvih turbeta je u nivou same okoline, ili tek nešto uzdignutija, a kod drugih je opet tu visoki podijum, a na njemu još i kameni oklop.[13]

Najstariji poznati i očuvani predstavnik ovog tipa turbeta u BiH je turbe Ibrahim-bega (umro između 17. i 27. VI 1550), sina Hasan-čelebije Nazira — osnivača Aladža džamije u Foči. Ova veoma elegantna građevina sa kamenom kupolicom smještena je pored spomenute džamije. Posve istog oblika kao Ibrahim-begovo turbe, samo sa visokim postoljem, je turbe Hadži Sinanage (umro 1639.) i njegove žene Sakine (umrla 1619) kod poznate Sinanove tekije u Sarajevu. Istovjetna dva turbeta se nalaze na alifakovačkom groblju u ovom gradu. Oba· je o svome trošku podigao sarajevski kadija Ahmed-efendija Jahja-zađe, porijeklom Turkuša, i to jedno na grobu sina Mehmeda Jusufa (umro 1780), a drugo Jusuf-paši, zagonetnom bjeguncu iz Carigrada (umro između 1747 i 1757). Kao već naznačeno, oba turbeta su podignuta vijek kasnije od Hadži Sinanaginog i puno su slabije izrade. I u Mostaru postoji ovaj tip memorijalne arhitekture, ukupno dva. Jedno je uz Ćose Havadže džamiju i tu su upokojeni Hadži Mehmedaga Kreho i, najvjerovatnije, njegova žena. Sagrađeno je 1760. godine, sa osam stupova i žičanom kupolom (koja je odavno propala, i vrh zida je prekriven kamenim pločama). Drugo je turbe mostarskog muftije i učenog pisca Šejh Juje Ejubovića (umro 1707), a podigao ga je pedesetih godina devetnaestog vijeka Ali-paša Rizvanbegović. Oba ova turbeta imaju čiste polukružne lukove, kakvi se vide i na romaničkim objektima obližnje dalmatinske obale, što ukazuje da su te spomenike gradili domaći majstori.[13] (v. galeriju)

 
Dva turbeta u travničkoj Gornjoj Čaršiji.

Četiri slična turbeta sagrađena su i u vezirskom Travniku i sva četiri imaju žičanu mrežu umjesto kamene kupole. Jedno je u Sumeću uz kafanu „Derventa“, drugo na Varoši uz Jeni-džamiju, o ostala dva uz glavnu ulicu u Gornjoj Čaršiji. Prvo je građeno na osam stupova, a podignuto je nad grobovima Šejha Mehmeda (umro 1780) i njegove žene (umrla 1782). Turbe pokraj Jeni džamije, koje je takođe s osam stupova, konačište je bosanskog vezira, Abudlah-paše Teftedarije (umro između l. i 10. II 1785). Dva turbeta u Gornjoj Čaršiji pripadaju bosanskim namjesnicima Muhsin-zade Abdulah-pašu (umro 1749.) i Hadži Hafiza Ali Dželaluddin-paši (umro 1822/3), dok drugo turbe (na uglu) je konačište trećeg bosanskog namjesnika Perišan Mustafa-paše (umro krajem 1789.). Prvo, kao sva ostala turba ovog tipa, je građeno na kvadratnoj osnovi sa osam stupova, dok drugo, pak, predstavlja izuzetak među sačuvanim turbetima ovog tipa jer je podignuto na pravilnoj šestougaonoj osnovi, sa šest stupova na uglovima.[14] (v. galeriju)

Bosanska turbeta trećega, običnog drvenog, tipa posve su drugačije konstrukcije od prethodna dva tipa. U osnovici imaju kvadrat ili paralelogram, a građeni su od mješavine ćerpiča, kamena i drveta. Nemaju kupolu, nego su uvijek prekriveni daščanim krovom na četiri vode. Zapravo to su vrlo jednostavne kućice, upravo kolibe, a podizao ih je najnužnijim sredstvima narod na grobovima derviša iz poštovanja prema takvim ljudima. Na sredini unutrašnjeg popođenog prostora je drveni kenotaf, kao i kod prve spomenute vrste turbeta, a okolo ovčije kožice, na kojim se neuki svijet molio i tražio pomoć posredstvom tih derviša.[15]

Ovakva turbeta su veoma brojna u Bosni i Hercegovini. Između derviša i drugih ljudi, čije grobove prekrivaju takvi spomenici, sve do nedavno su u narodu posebno bili poznati Behram-efendija u Banjoj Luci (prva polovina 17. v.), Šejh Ibrahim-dede u Docu kod Travnika (turbe ima natpise iz god. 1791/92 i 1830/31), Šejh Ilhami-baba Zepčak u Travniku (pogubljen 1821), Šejh Abdurahman Sirrija na Oglavku kod Fojnice (umro 1846, a turbe mu podigao Ali-paša Rizvanbegović), Ajvaz-dedo u Pruscu i neki drugi. Posebno je Ajvaz-dedino poznato u narodu.[16]

SrbijaУреди

Na prostoru jugozapadne Srbije danas postoji više turbeta različite starosti.[c] Pretpostavlja se da ih je u prošlosti bilo više nego sada. Kao i u BiH, i na ovom prostoru tipovi turbeta su istovjetni onim u BiH.[4] Na prostoru Novog Pazara su se očuvala dva turbeta.[18] Jedno se nalazi u sredini novopazarskog groblja Gazilar. Turbe je jednostavno, veličine 4,80 x 5,20 m, sa niskim četvorostrešnim krovom i pokrovom od ćeramida. U turbetu su dva drvena sarkofaga (kubure), i iz dveju kamenih ploča s natpisima uzidanih na spoljašnjem zidu turbeta kod ulaza, se zna da su tu sahranjena dva derviša: derviš Ahmed Gurbi, umro 1189. (1775) i derviš Abdulkadir, umro 1190. h (1776) godine. Dok o dervišu Abdulkadiru ne postoje pobliži podaci, za derviša Gurbi Ahmeda sve okolnosti govore o tome da se tu upravo radi o pjesniku Gurbi Ahmedu.[4][19] Drugo turbe se nalazi u haremu Hadži Hurem (Bor) džamije. I ovo turbe, kao i prethodno, je zatvorenog tipa. O ovom turbetu je jedino poznato da je u njemu ukopan Hadži Hurem, vakif koji je sagradio ovu džamiju.[20]

Na području Sjenice postoje dva turbeta: Turbe gazi Jusufa, i zajedničko Muratovo i Abdulahovo turbe.[21] U Prijepolju danas postoji jedno sačuvano turbe, koje se nalazi na mezarju Kosovac. Nema podataka o osobi koja je ukopana u njemu, kao ni podataka o objektu kada je podignut. Turbe je renovirano 2006. godine. Dimenzije turbeta su 4 x 3,73 m. Sagrađeno je od tvrdog materijala, na njemu se nalaze dva manja prozora. Osim ovog turbeta koje je i danas postojano u Prijepolju su postojala još dva turbeta, koja su porušena. Prvo turbe je bilo sagrađeno na mjestu gdje su poginuli šehidi u srpsko-turskim ratovima u prošlom vijeku. Na mjestu gdje se danas nalaze zgrade Opštinskog suda i radija „Poljimlje“ nalazilo se veliko mezarje na kome je bilo i turbe. Nakon Drugog svjetskog rata vlasti su porušile groblje i turbe i sagradili stambene objekte. Po kazivanju, turbe se nalazilo na mjestu gdje se nalazi ulaz u radio “Polimlje”. Sazidano je bilo od ćerpiča, pokriveno ćeramidom. Drugo turbe se nalazilo u Vinogradu (Vakuf). U ovom turbetu bili su ukopani muž i žena. Po narodnoj predaju turbe je bilo otprilike dimenzija 3.5 x 3.5 metara. Sagrađeno je bilo od kamene cokle nad kojom je bila drvena konstrukcija, velikim dijelom, te su bile rešetke od tanke letve, a krov je bio drveni – od šinde. Ovo trube je podijelilo istu sudbinu kao i prvo. Danas su na ovom prostoru stambeni objekti, a posmrtni ostaci su preneseni na groblje Kosovac.[22][23]

Na teritoriji Priboja postoje dva turbeta i to turbe u Sjeverinu i turbe u Čitluku. Turbe u Sjeverinu je zatvorenog tipa, pokriveno je limom na četiri vode. U turbetu su tri mezara, u kojima su ukopani Suljaga Gibović, bez oznake datuma smrti, drugi nije poznat, a treći je mezar šejha Saliha Hrnjića, koji je živio 95 godina, a datum njegove smrti je 1920-ta godina.[24]

Na području srpske prijestonice, Beograda, nekada brojni spomenici osmanske arhitekture, većinom su uništeni što u ratovima tokom 17. i 18. vijeka, što potonjom željom da se zatru tragovi zavojevača i na mjestu turske kasabe sagradi moderna srpska varoš. U okvirima zidina Beogradske tvrđave, osim Mehmed-pašine česme, iz ovog perioda jedino je ostalo Damad Ali-pašino turbe.[25] Turbe se nalazi na platou Gornjeg grada, oktougaone je osnove i jedan je od rijetkih sačuvanih spomenika islamske arhitekture u Beogradu. Turbe je dobilo naziv po velikom veziru sultana Ahmeda III, Damad Ali-paši. Mauzolej je nastao 1784. godine nad grobom beogradskog muhafiza Izmet Mehmed-paše. Pošto je turbe znatno oštećeno u Prvom srpskom ustanku, Marašli Ali-paša ga je obnovio tokom 1818 i 1819. godine i posvetio Damad Ali-paši. Kasnije su tu sahranjena i dva muhafisa (zapovednika) Beogradske tvrđave: Selim-paša (1847) i Hasan-paša (1850).[26][27] (v. galeriju)

Još jedno postojano turbe u Beogradu je Šejh-Mustafino turbe u Višnjićevoj br. 1, a koje je dio kompleksa zgrada oko Dositejevog liceja i kulturno je dobro od velikog značaja. Turbe šejh Mustafe je iz 1783. godine i podrumski zidovi susjedne zgrade jedini su ostaci ograđenog kompleksa islamske Tekije hadži šeiha Muhameda iz sredine 17. vijeka. U ovoj prizemnoj zgradi koja je porušena 1892. godine, između 1808. i 1813. godine zasedala je prva ustanička vlada Srbije, Praviteljstvujušči sovjet srpski, a kraće vrijeme je u njoj stanovao i Dositej Obradović. U turbetu je najpre bio grob šeiha tekije, Mustafe iz sadijskog derviškog reda, a kasnije su tu sahranjena još dvojica tekijskih starješina.[28] (v. galeriju)

Crna GoraУреди

KosovoУреди

 
Turbe sultana Murata I u blizini Gazimestana na Kosovu.

Kao i na ostalim dijelovima Balkana, islamska memorijalna arhitektura je na prostor Kosova došla sa turskim osvajanjima. Broj turbeta na Kosovu je bio vrlo impozantan, ali, na žalost, dosta ih je vremenom uništeno.[29] Danas je na Kosovu postojano 29 turbeta.[30]

Na prostoru Kosova, najpoznatija su dva turbeta, oba locirana u blizini Spomenika kosovskim junacima na Gazimestanu u blizini Prištine. To su Muratovo i Gazimestan-turbe. Muratovo turbe podignuto je odmah posle Kosovske bitke, a obnovio ga je Huršid Paša 1850. godine. Unutar ovog mauzoleja nalazi se kovčeg, gdje je sahranjena Muratova utroba, dok je njegovo tjelo odneseno u Bursu, u Turskoj. U Gazimestan-turbetu, po predanju sahranjen je turski komandant, barjaktar i njegov štitonoša.[31] (v. galeriju)

GalerijaУреди

Turbeta u svijetu
Уреди

Turbeta u Bosni i Hercegovini
Уреди

Turbeta u Srbiji
Уреди

Turbeta na Kosovu
Уреди

NapomeneУреди

  1. ^ Takođe i kao tulbe.[1]
  2. ^ Na drugom mjestu se navodi, da je prema podacima Islamske zajednice u BiH, broj porušenih trubeta 90.[10][11]
  3. ^ Orijentalista Mensur Zukorlić u svojoj doktorskoj disertaciji posvjećenoj islamskom kulturnom nasljeđu ovog regiona navodi broj od 3 trubeta, te da ih je prošlosti bilo dvostruko više[4], dok Fatih Hadžić sa Internacionalnog Univerziteta u Novom Pazaru u svojoj knjizi o kulturnim spomenicima u Sandžaku opisuje puno veći broj ovih objekata.[17]

ReferenceУреди

  1. 1,0 1,1 Škaljić (1966). str. 624.
  2. 2,0 2,1 2,2 „turbe”. Hrvatska enciklopedija. Pristupljeno 5. 6. 2019. 
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Bejtić (1953). str. 289.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Zukorlić (2016). str. 158.
  5. ^ Rastoder et al. (2016). str. 267—268.
  6. ^ Islamska umetnost (1980). str. 28.
  7. ^ Islamska umetnost (1980). str. 28—29.
  8. ^ Traljić (1940). str. 193—194.
  9. ^ Muratović (2010). str. 100—101.
  10. ^ Karčić (2016). str. 24.
  11. ^ Čabaravdić, Sabina (17. 5. 2009). „Uništavanje božjih kuća „onih drugih“ i njihova obnova”. Radio Slobodna Evropa. Pristupljeno 5. 6. 2019. 
  12. 12,0 12,1 Hadžimuhamedović & Hadžimuhamedović (2012)
  13. 13,0 13,1 13,2 Bejtić (1953). str. 290.
  14. ^ Bejtić (1953). str. 290—291.
  15. ^ Bejtić (1953). str. 291.
  16. ^ Bejtić (1953). str. 291—292.
  17. ^ Hadžić (2013)
  18. ^ Hadžić (2013). str. 89—91.
  19. ^ Hadžić (2013). str. 89—90.
  20. ^ Hadžić (2013). str. 91.
  21. ^ Hadžić (2013). str. 189.
  22. ^ Hadžić (2013). str. 236—237.
  23. ^ Hadžić (2015)
  24. ^ Hadžić (2013). str. 329—330.
  25. ^ Поповић (1991). str. 61.
  26. ^ Поповић (1991). str. 61—69.
  27. ^ „Дамад Али-пашино турбе”. beogradskatvrdjava.co.rs. Pristupljeno 6. 6. 2019. 
  28. ^ Туцић (2008). str. 2.
  29. ^ Hafiz (1980). str. 201.
  30. ^ Miz (2004). str. 91.
  31. ^ Gaši & Ujkaj (1973). str. 22.
  32. ^ Husedžinović (2005). str. 337—344.
  33. ^ Husedžinović (2005). str. 448—449.
  34. ^ „Stone Speaker”. stonespeaker.ca. Pristupljeno 7. 6. 2019. 
  35. ^ Traljić (1940). str. 201.
  36. ^ „Plava voda in Travnik is a true attraction: Austrian prince paid for coffee with a ducat” (na jeziku: engleski). visitbih.ba. 14. 5. 2019. Pristupljeno 7. 6. 2019. 

LiteraturaУреди

Vidi jošУреди